Metin Planlaması

Metin Planlamasında Temel Noktalar

• Amaç belirlenmelidir: Yazının bilgilendirme, tartışma, açıklama veya ikna etme amacı net olmalıdır.
• Ana düşünce açık olmalıdır: Metnin bütün bölümleri ana düşünceyi desteklemelidir.
• Giriş bölümü konuyu tanıtmalı ve okurun ilgisini çekmelidir.
• Gelişme bölümü düşünceleri örnek, kanıt ve açıklamalarla genişletmelidir.
• Sonuç bölümü metni toparlamalı; yeni konu açmadan genel yargıya ulaşmalıdır.

Akademik Metin Planlaması: Konudan Teze, Tezden Paragrafa

Üniversite düzeyinde planlama, yalnız “giriş–gelişme–sonuç” başlıklarını yazmaktan ibaret değildir. Asıl amaç, metindeki her paragrafın ana düşünceye hangi işlevle bağlandığını önceden görmektir. Bu nedenle iyi bir plan; tez cümlesini, temel gerekçeleri, kanıtları, karşı görüşleri ve sonuçta ulaşılacak sentezi birbirine bağlayan bir düşünce haritası gibi çalışır.

1. Konu, Araştırma Sorusu ve Tez Cümlesi

Konu genel alanı, araştırma sorusu bu alanda cevap aranacak problemi, tez cümlesi ise metnin bu probleme verdiği temel cevabı gösterir. Örneğin “Sosyal medya” bir konudur. “Sosyal medya üniversite öğrencilerinin haber tüketimini nasıl etkiliyor?” bir araştırma sorusudur. “Sosyal medya, haber erişimini hızlandırırken kaynak doğrulama davranışını zayıflatabilmektedir.” cümlesi ise tartışmaya ve kanıtlamaya açık bir tezdir.

2. Paragrafın İç Yapısı

Gelişme bölümündeki her paragraf küçük bir metin gibi düşünülebilir. İyi bir akademik paragraf çoğu zaman konu cümlesi → açıklama → kanıt/örnek → yorum → geçiş düzeninde kurulur. Bu sıra her paragrafta mekanik olarak aynı olmak zorunda değildir; ancak okur paragrafın neyi savunduğunu ve verilen örneğin neden önemli olduğunu anlayabilmelidir.

3. Paragrafları Hangi Sırayla Dizmeliyiz?

Metnin bölümleri rastgele sıralanmaz. Konuya göre farklı örgütleme modelleri seçilebilir:

• Genelden özele: Önce temel çerçeve, sonra ayrıntılar verilir.
• Kronolojik: Olay veya süreç zamansal sırayla anlatılır.
• Neden–sonuç: Bir olgunun nedenleri ve sonuçları düzenlenir.
• Karşılaştırma: İki kavram benzerlik ve farklılıklarına göre örgütlenir.
• Sorun–çözüm: Önce problem tanımlanır, sonra çözüm seçenekleri değerlendirilir.
• Önem sırası: Düşünceler daha az önemliden daha önemliye ya da tersine dizilir.

Seçilen örgütlenme modeli metnin amacına uygun olmalıdır. Örneğin iki öğretim yöntemini değerlendiren bir yazıda kronolojik sıra yerine karşılaştırma modeli daha işlevsel olabilir.

4. Bağdaşıklık ve Geçişler

Paragrafların doğru sırada olması yeterli değildir; aralarındaki ilişkinin okura gösterilmesi gerekir. “Bununla birlikte”, “öte yandan”, “bu nedenle”, “örneğin”, “buna karşılık”, “sonuç olarak” gibi geçiş ifadeleri düşünceler arasındaki ilişkiyi belirginleştirebilir. Ancak bağlaçları çok kullanmak metni otomatik olarak tutarlı yapmaz. Önce gerçek bir düşünsel ilişki kurulmalı, sonra bu ilişkiye uygun geçiş sözcüğü seçilmelidir.

5. Karşı Görüş ve Karşı Sav

Özellikle tartışmacı ve akademik metinlerde yalnız kendi görüşünü sıralamak yeterli olmayabilir. Güçlü bir plan, konuya ilişkin önemli karşı görüşleri de hesaba katar. Karşı görüş önce adil biçimde sunulur; ardından hangi noktada yetersiz kaldığı gerekçeyle açıklanır. Böylece metin yalnız iddia eden değil, alternatifleri değerlendiren bir yapıya kavuşur.

6. Revizyon: Planı Metinden Sonra Yeniden Kurmak

Plan yazıdan önce yapılır; fakat yazma sırasında değişebilir. Araştırma ilerledikçe bazı alt başlıklar gereksizleşebilir, yeni bir kanıt önemli hâle gelebilir veya iki paragrafın yer değiştirmesi gerekebilir. Bu nedenle plan, değişmez bir kalıp değil, metni yönlendiren çalışma taslağıdır.

Revizyonda şu sorular yararlıdır: Her paragraf teze hizmet ediyor mu? Aynı düşünce gereksiz yere tekrar edilmiş mi? Kanıtsız genellemeler var mı? Paragraf sırası mantıklı mı? Sonuç, metinde gerçekten tartışılanlardan mı çıkıyor? Başlık, yazının gerçek kapsamını yansıtıyor mu?

Konular Kısaca Şöyledir:

• Metin planı hazırlanması
• Plan yapmanın yararları
• Plan biçimleri
• Yapı ve düzenleme
• Giriş bölümü
• Bazı giriş örnekleri
• Tartışma/Gelişme bölümü
• Sonuç bölümü
• Yazmanın temel aşamaları
• Yazı başlığı
• İyi bir başlık için bazı öneriler

---

1. Metin Planı Hazırlanması

Metin planı hazırlarken nelere dikkat etmeliyiz?

Plan, yazacaklarımızın genel bir betimlemesi, görsel ve kavramsal bir tasarımı, şematik bir özetidir diyebiliriz. Özellikle uzun yazı ya da konuşmaları hazırlarken plan yapmamız gerekir.

Taslak plandaki bilginin düzenlenmesi üç adımdan oluşur:

1. Genel amacın belirtilmesi
2. Mantıksal kategorilerin oluşturulması
3. Kategoriler içinde düşüncelerin sıralanması ve sonuçlandırılması.

---

2. Plan Yapmanın Yararları

Metin Planı Yapmanın Yararları Nedir?

Yazmaya başlamadan önce taslak plan oluşturmak bize birkaç açıdan yarar sağlar. Öncelikle düşüncelerin düzenlenmesine yardımcı olur. Özellikle yazımızda kullanacağımız düzenleme biçimi hakkında önceden düşünmemizi sağlar. Elimizdeki materyali mantıksal bir biçimde sunmamıza yardım eder. Düşünceler arası ilişkileri gösterir. Sınırları belirler. Yazıya dahil etmemiz gereken ya da yazıdan çıkarmamız gereken bilgiler olup olmadığını görmemizi kolaylaştırır. Tıpkı bir harita gibi yazma sürecinde bize rehberlik eder. Taslağı belirleme konusunda önceki derste üzerinde durduğumuz beyin fırtınası yöntemiyle yazdıklarımızdan da yararlanabiliriz.

Plan Sonrası Planı hazırladıktan sonra;

• Dışarıda bıraktığımız herhangi bir nokta olup olmadığını,
• Gereksiz ya da konu dışı kısımlar olup olmadığını,
• Düşüncemizi destekleyen ya da çürüten bütün argümanları dikkate alıp almadığımızı kontrol etmemiz yararımıza olacaktır.

Ana bölümleri ortaya çıkardıktan sonra alt bölümleri ve ayrıntıları oluşturmaya başlayabiliriz. Bütün bunları yaparken ana düşünce cümlemizi hep göz önünde tutmalıyız.

---

3. Plan Biçimleri

Bir plan sözcük/konu ya da cümle biçiminde yapılabilir. Plan biçimi konusunda en önemli nokta, biçimin tutarlı olmasıdır. Bir planda her iki biçimi bir arada kullanmaktan kaçınmalıyız.

• Sözcük/konu biçimli plan: Genel konularda kullanılan ayrıntısız plan biçimidir. Bu biçim genellikle daha kolay ve cümle biçimli plana göre daha hızlı oluşturulabilen özelliktedir.
• Cümle biçimli plan: Bu biçimde düşünce ve ayrıntılar tam bir cümle olarak verilir. Ana ve yan başlıkların hepsi bir cümle biçimindedir. Bu biçimin getirisi yazıya son halini vermeyi kolaylaştırması ve hızlandırmasıdır.

Plan yazımızdaki bölümleri ve bu bölüme bağlı alt ve yan bölümleri gösteren bir çatı ya da iskelet gibidir. Ayrıntılı planlama özellikle uzun yazılar için gereklidir. Kısa yazılarda, (örneğin sınavlarda yazmamız gereken metinlerde) planlamayı zihnimizde de tasarlayabiliriz. Ancak ister şematik bir düzenleme yapalım, ister sözcük ya da cümlelerle belirtelim, eğer yazımızın çatısını, genel planını kafamızda oluşturamıyorsak derli toplu, başarılı bir yazı ortaya koyamayız.

Hem cümle hem de sözcük biçimli plan için uygulanabilecek bir örnek düzenleme şöyledir:

I. (Birinci temel nokta) A. ………… B. ………… (Birinci temel noktayı destekleyen yan düşünceler) 1. ………… 2. ………… (İkinci yan düşünceyi destekleyen ikinci derecede iki düşünce) a. ………… b. ………… (İkinci derecedeki düşüncelerden ikincisini destekleyen iki yan düşünce) II. ………… (İkinci temel nokta)

---

4. Yapı ve Düzenleme

İyi düzenlenmiş bir metin yapısında aşağıdaki özellikleri gözlemleyebiliriz:

• Ön planlamaya dayanır.
• Konuyu/sorunu nasıl ve neden ele alacağınızı netleştirir.
• Ana düşüncelerinizi açıkça gösterir.
• Ana düşüncelerin birbirleriyle ilişkilerini gösterir. Okura aşamalarla ilerleyen mantıklı bir yol sunar.
• Okurun ne dediğinizi anımsamasına yardımcı olur.
• Birbiriyle ilişkili bilgi gruplarının paragraflar hâlinde düzenlenmesinden oluşur.
• Her düşünceyi kendinden önceki ve sonraki düşüncelere bağlayan bağlayıcı sözcük ve ifadeler kullanılır.

---

5. Giriş Bölümü

Yazının ilk cümlesi ya da paragrafı, bir fener gibi yazıyı aydınlatır. Bu açıdan belki de iyi bir yazının ya da kitabın en önemli cümlesi ilk cümlesidir. Giriş kısmı, yazıdaki “ses”i, konuyu, anlamı, bakış açısını, yazının sınırlarını (neyin yazıya dahil olduğunu ya da olmadığını) boyutlarını, türünü, yapısını vs. belirler. Giriş bölümünde konuyu dağıtmadan ortaya koymalı ve gereksiz ifadelerden kaçınarak ana düşünceyi geliştirecek düşünce ve ayrıntılara geçmeliyiz.

Metin yapısı modeli: Metnin Giriş bölümünde yapılması gerekenler kısaca şöyle sıralanabilir:

• Okurun ilgisini uyandırmak
• Konuyla ilgili zemin hazırlamak
• Konuyu nasıl yorumlayacağımızı açıklamak
• Gerekirse anahtar terimleri tanımlamak ya da açıklamak
• Sorgulayacağımız konuların ana hatlarını ve sırasını kısaca sunmak.

Bazı Giriş Örnekleri

1. Dolaysız ifade: Yazının neden bahsettiğini mümkün olduğunca kısa bir şekilde söylemek, iyi bir başlangıç olacaktır. Burada genellikle basit ve genel cümleler kullanılır. Yazar bu girişten sonra cümlelerini daha spesifik hale getirebilir.
2. Anekdot: Yazıya etkili bir giriş yapmanın yollarından biri de yazının temel noktasını vurgulayan/açığa çıkaran bir anekdotla yazıya başlamaktır. Ancak anekdotun doğru olması gerektiğini unutmayın! Ayrıca anekdotun konunuza uygun olması şarttır, aksi halde hedeften uzaklaşılmış olur.
3. Alıntı: Yazının konusuyla ilişkili olarak söylenmiş bir sözü alıntılamak çoğunlukla etkili bir giriş olur. Ancak tıpkı anekdottaki gibi, alıntının da konuyla ilgili olması gerekir ki hedeften uzaklaşılmasın. Burada ayrıca dikkat edilmesi gereken nokta, yazıya doğrudan uzun alıntılarla başlamanın okurun yazıya yoğunlaşmasını zorlaştırabileceğidir.
4. Ayrıntı: Burada yazar konusuyla ilgili okurların dikkatini çekecek spesifik bir bilgiyle yazıya giriş yapar. Bu bilgi bir istatistik, bir olay, bir olgu, bir davranış vs. olabilir. Böylece okur, yazının devamını okumak ister.
5. Diyalog: Diyalog, giriş kısmında çok az kullanılır ancak aslında bir yazıdaki çatışmayı/zıt fikirleri açığa çıkarmanın en iyi yollarından biridir. Üstelik tiyatroda olduğu gibi okuyucu, bir izleyici gibi olayları yakın mesafeden takip eder.
6. Şaşırtmaca: Yazar, yazısında yer alan alışılmadık bir bilgiyi giriş kısmında verebilir. Ancak yazarın dürüst olması ve okuyucuyu kandırmaması gerekir.
7. Tasvir: Spesifik ve ayrıntılı bir tasvir, okuyucunun ilgisini çekmek için iyi bir yoldur. Tasvir özellikle görsel detayları içermeli ayrıca işitme, tatma, dokunma ve koku alma duyularına da hitap etmelidir.
8. Ruh hali: Bir atmosfer ya da durum yaratılarak yazıya başlandığında, okuyucu kendini o ruh haline kaptıracak ve yazının devamını merakla okuyacaktır. Yaratılan atmosfer ya da durum, yazıda söylenmek istenenle doğrudan ilgiliyse okur üzerinde büyük bir etki yaratır.
9. Problem: Yazının girişinde bir problem ortaya atmak, okurun ilgisini çekecek ve problemin çözümüne dahil olmasını sağlayacaktır.

---

6. Tartışma / Gelişme Bölümü

Tartışma / Temel Gövde Bu bölüm, Giriş kısmında ana hatlarıyla belirtilen noktaların paragraflara ayrılmasından oluşur.

Paragraf 1:

• Metnin Giriş bölümünde irdeleyeceğimizi belirttiğimiz ilk şeyi kapsar.
• İlk cümle (konu cümlesi) paragrafın temel düşüncesini verir.
• Diğer cümlelerle konu geliştirilir.
• Ele alınan konuyla ilişkili örnekler, ayrıntılar, kanıtlar, alıntılar, referansları içerir.

Paragraf 2 ve diğer paragraflar:

• İlk cümle paragrafı önceki paragrafa bağlar ve paragrafın ana düşüncesini verir.

---

7. Sonuç Bölümü

Metnin Sonuç bölümünde aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir:

• Her şey bir araya getirilir.
• Temel meseleler özetlenir. Varılan genel sonuçlar aktarılır.
• Sonuçların neden önemli ya da dikkate değer olduğu açıklanır.
• Bu aşamada yeni malzeme kullanılmaz.
• Son cümlede argüman, yazının başlığıyla bağlantısı ortaya konarak çok açık biçimde özetlenir.
• Meseleler daha kapsamlı bir bakış açısı ve geniş bir bağlama yerleştirilir.
• Eksiklikler -bazı sorulara açıkça yanıt bulamamak gibi- tartışılır.
• Kendi kendimize yeni sorular öneririz.
• Bu bölümde yazı boyunca anılmayan, tartışılmayan hiçbir yeni konu, yeni tartışma gündeme getirilmemelidir.

---

8. Yazmanın Temel Aşamaları

Bütün bunlardan yola çıkarak metin yazmanın temel aşamalarını aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:

• Soruyu analiz etmek
• Taslak plan oluşturmak
• Tartışmayı/araştırmayı yönlendirmek için plandan yararlanmak
• Yazı planını değerlendirmek, yeniden gözden geçirmek ve düzelterek geliştirmek
• İlk taslağı yazmak
• Taslağın yapısını ve içeriğini düzenlemek
• Taslağı biçimsel açıdan düzenlemek
• Kaynakları kontrol etmek
• Yazım kuralları ve noktalama işaretleri açısından tekrar okumak
• Son kopyayı oluşturmak.

---

9. Yazı Başlığı

Yazı Başlığı Nedir? Başlık; bir yazının, bir kitabın bölümlerinin başına konulan ve konuyu kısaca tanıtan ibaredir. Başlık; konuyu belirlemesi, sınırlaması, yazara bir yön çizmesi ve okuyucunun ilgisini çekmesi açısından önemlidir. Etkili bir başlık, yazının konusunu belirlemenin çok ötesindedir.

Etkili bir başlık:

• Dürüsttür: Yazar, başlıkta vadettiğine sadık kalmalıdır.
• Kısadır.
• Özgündür.
• Konuyla bağlantılı bir bakış açısı veya fikir içerir.

İyi Bir Başlık İçin Bazı Öneriler

İyi bir başlık için şu teknikler kullanılabilir:

• Önce uzun başlıklar yazın, sonra bunları kısaltın.
• Uygun uzunlukta bir başlık bulana kadar kısaltmalar yapmaya devam edin.
• İsim ve fiilleri kullanarak başlıklar yaratın.
• İsim ve fiilleri olabildiği kadar spesifik hale getirin.
• Fiilleri basit, dolaysız ve aktif biçimleriyle kullanın.
• Yazıda birbiriyle uyuşan öğeleri bulun ve bunları başlıkta kullanın.
• Yazıda birbiriyle uyuşmayan-karşıt öğeleri başlıkta bir araya getirin; böylece bir gerilim oluşacak, dolayısıyla okurun ilgisini çekecektir.
• Aliterasyon bulmaya çalışın. (Aliterasyon; şiir ve nesirde uyum sağlamak için söz başlarında ve ortalarında aynı ünsüzün veya aynı hecelerin tekrarlanmasıdır.)
• Başlığı ararken konunuzu hep aklınızda tutun.
• Başlık, sizin ve okurun konuyu anlamasına yardım etmelidir.

Klasik Açıklamalı Test

Metin Planlaması Konusuna Nasıl Çalışılır?

Metin planlaması çalışılırken önce yazının ana düşüncesi belirlenmeli, ardından bu düşünceyi destekleyen yardımcı düşünceler sıralanmalıdır. Giriş, gelişme ve sonuç bölümleri birbirinden kopuk olmamalı; her paragraf metnin genel amacına hizmet etmelidir.

Sınavlarda bu konu genellikle paragraf oluşturma, düşünceyi geliştirme yolları, başlık seçimi ve anlatım biçimleriyle birlikte değerlendirilir. Bu nedenle metin planlaması konusundan sonra anlatım biçimleri ve çalışma soruları bölümlerinin tekrar edilmesi yararlı olacaktır.