Bileşik Sözcükler

Bitişik mi Ayrı mı? 4 Adımlı Karar Yöntemi

1. Ses olayı var mı? Birleşme sırasında ses düşmesi, türemesi veya değişmesi varsa bitişik yazım güçlü bir işarettir: pazartesi, hissetmek, reddetmek, kaybolmak.
2. Anlam değişmiş mi? Sözcüklerden biri gerçek anlamından uzaklaşıp yeni ve kalıplaşmış bir kavram oluşturmuşsa bitişik yazım görülebilir: kuşburnu, aslanağzı, hanımgöbeği.
3. Yardımcı fiil mi? etmek, olmak gibi yardımcı fiillerle kurulan yapılarda ses olayı yoksa genel eğilim ayrı yazımdır: fark etmek, kabul etmek, arz etmek.
4. Yerleşik yazım kuralı ne diyor? İkilemelerin, hayvan türlerinin, bilim alanlarının ve pek çok tamlamanın yazımı özel kurallarla belirlenmiştir. Bu nedenle yalnız “anlam birleşti” mantığıyla karar verilmez.

En Çok Karıştırılan Çiftler

• Bileşik Sözcükler
  • Ayrı yazılan sözcüklerle ilgili kurallar
  • Bitişik yazılan sözcüklerle ilgili kurallar

---

Bileşik Sözcük Nedir?

Belirtisiz isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, isnat grupları, birleşik fiiller, ikilemeler, kısaltma grupları ve kalıplaşmış çekimli fiillerden oluşan ifadeler yeni bir kavramı karşıladıklarında birleşik kelime olur. Birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde bitişik veya ayrı olarak yazılır.

Bitişik Yazma Kuralları

1. Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• birbiri (<biri biri), kaynana (<kayın ana), kaynata (< kayın ata), nasıl (<ne asıl), niçin (< ne için), pazartesi (< pazar ertesi), sütlaç (< sütlü aş) vb.

2. Özgün biçimleri tek heceli bazı Arapça kökenli kelimeler; etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine, ses değişmesine veya ses türemesine uğradıklarında bitişik yazılır:

• emretmek, menolunmak, kaybolmak; darbetmek, hamdetmek; affetmek, hissetmek, reddetmek vb.

3. Kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır.

• A. Bitki adları: aslanağzı, civanperçemi, keçiboynuzu, kuşburnu, altıparmak (palamut), beşbıyık (muşmula), çobançantası, karnıkara (börülce), katırtırnağı, kuşyemi, şeytanarabası, akşamsefası, camgüzeli, ayşekadın (fasulye), hafızali (üzüm), meryemanaeldiveni vb.
• B. Hayvan adları: danaburnu (böcek), bağrıkara (kuş), beşparmak (deniz hayvanı), çakırkanat (ördek), kababurun (balık), kamçıkuyruk (koyun), karagöz (balık), karafatma (böcek), kızılkanat (balık), sarıkuyruk (balık), yeşilbaş (ördek), yalıçapkını (kuş), bozbakkal (kuş), bozyürük (yılan), karadul (örümcek) vb.
• C. Hastalık adları: itdirseği (arpacık), delibaş, karabaş, karabacak vb.
• Ç. Alet ve eşya adları: balıkgözü (halka), deveboynu (boru), domuztırnağı (kanca), horozayağı (burgu), kargaburnu (alet), kedigözü (lamba), leylekgagası (alet), sıçankuyruğu (törpü), gagaburun (gemi) vb.
• D. Biçim, tarz, tür, motif vb. adları: ayıbacağı (yelken biçimi), balıksırtı (desen), civankaşı (nakış), kazkanadı (oyun), koçboynuzu (desen), sıçandişi (dikiş), balgümeci (dikiş), beşikörtüsü (çatı biçimi) vb.
• E. Yiyecek adları: hanımgöbeği (tatlı), kadınbudu (köfte), kedidili (bisküvi), dilberdudağı (tatlı), tavukgöğsü (tatlı), vezirparmağı (tatlı), bülbülyuvası (tatlı), kuşlokumu (kurabiye), alinazik (kebap) vb.
• F. Oyun adları: beştaş, dokuztaş, üçtaş vb.
• G. Gök cisimlerinin adları: Altıkardeş (yıldız kümesi), Arıkovanı (yıldız kümesi), Büyükayı (yıldız kümesi), Demirkazık (yıldız), Küçükayı (yıldız kümesi), Kervankıran (yıldız), Samanyolu (yıldız kümesi), Yedikardeş (yıldız kümesi) vb.
• Ğ. Renk adları: baklaçiçeği, balköpüğü, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi, narçiçeği, ördekbaşı, ördekgagası, tavşanağzı, tavşankanı, turnagözü, vapurdumanı, vişneçürüğü, yavruağzı vb.
• H. Oğlu, kızı sözleriyle tamamlananlar: çapanoğlu, eloğlu, hinoğluhin, elkızı vb.

4. -a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek ve yazmak fiilleriyle yapılan tasvirî fiiller bitişik yazılır:

• düşünebilmek, sevebilmek; alıvermek, gülüvermek; uyuyakalmak; gidedurmak, yazadurmak; çıkagelmek, süregelmek; düşeyazmak, öleyazmak vb.

5. Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• albeni, ateşkes, çekyat, geçgeç, kapkaç, örtbas, tutkal, veryansın, yapboz, yazboz vb.

6. -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• alaybozan, cankurtaran, çöpçatan, dalgakıran, gökdelen, yelkesen; akımtoplar, barışsever, basınçölçer; değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez, kuşkonmaz, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez, çokbilmiş, güngörmüş vb.

7. İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış bilinen geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, hünkârbeğendi, imambayıldı, karyağdı, külbastı, mirasyedi, papazkaçtı, şıpsevdi vb.

8. Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r / -ar / -er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerbağlar, biçerdöver, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardöner, yüzergezer vb.

9. Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayramüstü, gerçeküstü, ikindiüstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri vb.

10. İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır:

• Alper, Birol, Gülnihal, Gülseren, Şenol, Varol; Abasıyanık, Adıvar, Atatürk, Gökalp, Güntekin, İnönü, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yirmisekiz Çelebi Mehmet, Yedisekiz Hasan Paşa vb.

11. İki veya daha çok kelimeden oluşmuş il, ilçe, semt vb. yer adları bitişik yazılır:

• Çanakkale, Gümüşhane; Acıpayam, Pınarbaşı, Şebinkarahisar, Beşiktaş, Kabataş vb.

12. Şehir, köy, mahalle, dağ, tepe, deniz, göl, ırmak, su, çay vb. kelimelerle kurulmuş sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki yer adları bitişik yazılır:

• Akşehir, Eskişehir, Suşehri, Yenişehir, Atakent, Batıkent, Konutkent, Korukent; Çengelköy; Yenimahalle; Karadağ, Uludağ; Kocatepe, Tınaztepe; Akdeniz, Karadeniz, Kızıldeniz; Acıgöl; Kızılırmak, Yeşilırmak; İncesu, Karasu, Sarısu; Akçay vb.

13. Kişi adları ve unvanlarından oluşmuş mahalle, meydan, köy vb. yer ve kuruluş adlarında, unvan kelimesi sonda ise gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır:

• Abidinpaşa, Bayrampaşa, Davutpaşa, Gazi Osmanpaşa (mahalle); Ertuğrulgazi, Kemalpaşa (ilçe); Mustafabey, Necatibey (cadde) vb.

14. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır:

• güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu.

15. Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koruduğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan kelimeler de vardır:

• a. Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları: başbakan, başçavuş, başeser, başfiyat, başhekim, başhemşire, başkahraman, başkomutan, başköşe, başmüfettiş, başöğretmen, başparmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar vb.
• b. Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki “başı” sözüyle oluşturulanlar: aşçıbaşı, binbaşı, elebaşı, mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı vb.
• c. Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulanlar: ağabey, beyefendi, hanımanne, hanımefendi, hacıağa, kadınnine, paşababa vb.
• d. Belirsizlik sıfat ve zamirleri: Biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri.

16. Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• aşevi, bakımevi, basımevi, doğumevi, gözlemevi, huzurevi, kahveevi, konukevi, orduevi, öğretmenevi, polisevi, yayınevi vb.

17. Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane; beyanname, kanunname, seyahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade vb.

18. -zede ile oluşturulmuş birleşik kelimeler bitişik yazılır:

• depremzede, afetzede, selzede, kazazede vb.

19. Farsça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır:

• âlemşümul, cihanşümul; darıdünya, ehlibeyit, ehvenişer, erkânıharp, gayrimenkul, gayrimeşru, Kuvayımilliye, Misakımilli, suikast; cürmümeşhut, hamdüsena, hercümerç, hüsnükuruntu, hüsnüniyet vb.

20. Arapça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır:

• aliyyülâlâ, darülaceze, darülfünun, daüssıla, fevkalade, fevkalbeşer, hıfzıssıhha, hüvelbaki, şeyhülislam, tahtelbahir, aleykümselam, Allahualem, bismillah, fisebilillah, hafazanallah, velhasıl vb.

21. Müzikte kullanılan makam adları bitişik yazılır:

• acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi vb.
• UYARI: Ağır aksak, yürük aksak, yürük semai gibi bir sıfatla oluşturulan usul adlarında sıfat ayrı yazılır.

22. Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır:

• İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi vb.

23. Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır:

• akağaç, alacamenekşe, karadut, sarıçiçek; alabalık, beyazsinek, bozayı; aksu, akbasma, mavihastalık, maviküf vb.

---

Ayrı Yazma Kuralları

1. Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi veya türemesine uğramazsa ayrı yazılır:

• alt etmek, arz etmek, azat etmek, kul olmak, not etmek, oyun etmek, terk etmek, var olmak, yok etmek, yok olmak vb.

2. Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır.

• a. Hayvan türleri: dil balığı, kılıç balığı, köpek balığı, ton balığı, yılan balığı; acı balık, bıyıklı balık; ardıç kuşu, arı kuşu, çalı kuşu, deve kuşu, tarla kuşu, yağmur kuşu; boğmaklı kuş, makaralı kuş; ağustos böceği, ateş böceği, cırcır böceği, hamam böceği, ipek böceği, uçuç böceği, uğur böceği; ağılı böcek, çalgıcı böcek; at sineği, et sineği, meyve sineği, sığır sineği, su sineği; deniz yılanı, su yılanı; Ankara keçisi; fındık faresi, tarla faresi; tarla sıçanı; yaban tavşanı; bal arısı; Pekin ördeği; Ankara kedisi; Afrika domuzu vb.
• b. Bitki türleri: ayrık otu, çörek otu, güzelavrat otu, ökse otu, pisipisi otu, taşkıran otu, yüksük otu; acı ot, sütlü ot; ateş çiçeği, güzelhatun çiçeği, küpe çiçeği, lavanta çiçeği, mum çiçeği, yayla çiçeği, yıldız çiçeği; avize ağacı, dantel ağacı, mantar ağacı, öd ağacı, tespih ağacı; altın kökü, eğir kökü, meyan kökü, saçak kök, yumru kök; dağ elması, yer elması; deve dikeni; kuş üzümü; çakal armudu; at kestanesi, kuzu kestanesi; can eriği; kuzu mantarı, yer mantarı; şeker kamışı; taş nanesi; Japon gülü; Antep fıstığı, çam fıstığı, soya fasulyesi; taş bademi; Afrika menekşesi; kuzu sarmaşığı; armut kurusu, kayısı kurusu; kaya sarımsağı, köpek sarımsağı; şeker pancarı, yaban pancarı; kuru fasulye, kuru incir, kuru soğan, kuru üzüm vb.
• c. Nesne, eşya ve alet adları: alçı taşı, bileği taşı, çakmak taşı, Hacıbektaş taşı, kireç taşı, Oltu taşı, sünger taşı, yılan taşı; damla taş, dikili taş, yaprak taş; arap sabunu; kahve değirmeni, yel değirmeni; oturma odası; duvar saati, kol saati; kriz masası, yemek masası; masa örtüsü, yatak örtüsü; el kitabı, okuma kitabı; İngiliz anahtarı, İngiliz sicimi; alt geçit, tüp geçit, üst geçit; çekme kat, dolma kalem, dönme dolap, toplu iğne, yapma çiçek vb.
• ç. Yol ve ulaşım: Arnavut kaldırımı; çevre yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, keçi yolu; köprü yol vb.
• d. Durum, olgu ve olay: açık oturum, açık öğretim, ana dili, Ay tutulması, baş ağrısı (hastalık), baş belası, dil birliği, din birliği, iş birliği, iş bölümü, madde başı, ses uyumu, yer çekimi vb.
• e. Bilim ve bilgi: anlam bilimi, dil bilimi, edebiyat bilimi, gök bilimi, halk bilimi, ruh bilimi, toplum bilimi, toprak bilimi, yer bilimi; dil bilgisi, halk bilgisi, ses bilgisi, şekil bilgisi vb.
• f. Yuvar ve küre: göz yuvarı, hava yuvarı, ısı yuvarı, renk yuvarı, yer yuvarı; hava küre, ışık küre, su küre, taş küre, yarı küre, yarım küre vb.
• g. Yiyecek, içecek: bohça böreği, talaş böreği; badem yağı, kuyruk yağı; arpa suyu, maden suyu; tulum peyniri, beyaz peynir; Adana kebabı, tas kebabı; İzmir köftesi; ezogelin çorbası, yoğurt çorbası; irmik helvası, koz helva; acı badem kurabiyesi; Kemalpaşa tatlısı; badem şekeri, kestane şekeri; burgu makarna, yüksük makarna; kakaolu kek, üzümlü kek; çiğ köfte, içli köfte; dolma biber, sivri biber; esmer şeker, kesme şeker; süzme yoğurt; yarma şeftali; kuru yemiş vb.
• ğ. Gök cisimleri: Çoban Yıldızı, Kervan Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuyruklu yıldız; gök taşı, hava taşı, meteor taşı vb.
• h. Organ veya organ yerine geçen sözler: aşık kemiği, elmacık kemiği; serçe parmak, şehadet parmağı, yüzük parmağı, azı dişi, köpek dişi, süt dişi; kuyruk sokumu, safra kesesi; çatma kaş, takma diş; ekşi surat, kepçe surat; gaga burun (kimse), karga burun, kepçe kulak vb.
• ı. Benzetme yoluyla insanın bir niteliğini anlatanlar: çetin ceviz, çöpsüz üzüm; eski kurt, sarı çıyan, sağmal inek; eski toprak, eski tüfek, kara maşa, sapsız balta, çakır pençe, demir yumruk, kuru kemik vb.
• i. Zamanla ilgili: bağ bozumu, gece yarısı, gün ortası, hafta başı, hafta sonu vb.

3. -r/-ar/-er, -maz/-mez ve -an/-en sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır:

• bakar kör, çalar saat, çıkar yol, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, yeter sayı; çıkmaz sokak, geçmez akçe, görünmez kaza, tükenmez kalem; akan yıldız, uçan daire vb.

4. Renk sözcüğü veya renklerden birinin adıyla kurulmuş isim tamlaması yapısındaki renk adları ayrı yazılır:

• bal rengi, duman rengi, gümüş rengi, portakal rengi, saman rengi; ateş kırmızısı, boncuk mavisi, çivit mavisi, gece mavisi, limon sarısı, safra yeşili, süt kırı vb.

5. Rengin tonunu belirtmek üzere renkten önce kullanılan sıfatlar ayrı yazılır:

• açık mavi, açık yeşil, kara sarı, kirli sarı, koyu mavi, koyu yeşil vb.

6. Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu, aşağı, yukarı, orta, iç, yakın, uzak kelimeleri ayrı yazılır:

• Batı Trakya, Doğu Anadolu, Güney Kutbu, Kuzey Amerika, Güneydoğu Anadolu, Aşağı Ayrancı, Yukarı Ayrancı, Orta Anadolu, Orta Asya, Orta Doğu, İç Asya, İç Anadolu, Yakın Doğu, Uzak Doğu vb.

7. Kişi adlarından oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe, köy gibi yer ve kuruluş adlarında, sondaki unvanlar hariç şahıs adları ayrı yazılır:

• Yunus Emre Mahallesi; Gazi Mustafa Kemal Bulvarı, Ziya Gökalp Bulvarı; Nene Hatun Caddesi; Fevzi Çakmak Sokağı, Cemal Nadir Sokağı; Koca Mustafapaşa; Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi, Sütçü İmam Üniversitesi vb.

8. Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:

• ahlak dışı, çağ dışı, din dışı, kanun dışı, olağan dışı, yasa dışı; ceviz içi, hafta içi, yurt içi; aklı sıra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra vb.