Paragraf

Paragraf Konusunda Bilinmesi Gerekenler

• Her paragraf bir düşünce birimi olarak kurulmalıdır.
• Ana düşünce paragrafın başında, ortasında, sonunda veya bütününe yayılmış olabilir.
• Bağlayıcı ögeler cümleler arasında anlam ilişkisi kurar.
• Paragraf bütünlüğü konu dışına çıkmamakla sağlanır.
• Anlatım biçimleri paragrafın amacına göre seçilir: açıklama, tartışma, betimleme, öyküleme.

Üniversite Düzeyinde Paragraf Çözümleme

Paragraf, yalnız aynı konu etrafında kurulmuş cümlelerin toplamı değildir. İyi kurulmuş bir paragrafta birlik, bütünlük, bağdaşıklık ve tutarlılık birlikte bulunur. Cümlelerin aynı konu alanında kalması birlik sağlar; cümleler arasındaki mantıksal ilişkinin açık olması tutarlılığı; zamir, bağlaç, tekrar ve gönderim gibi dilsel araçlar ise bağdaşıklığı destekler.

1. Konu ile Ana Düşünceyi Ayırma

Paragraf sorularında en temel ayrım, konu ile ana düşünce arasındadır. “Kentleşme” bir konu olabilir; “Plansız kentleşme, ulaşım ve barınma sorunlarını büyütmektedir.” ise geliştirilebilir bir ana düşüncedir. Konu çoğu zaman “Ne anlatılıyor?”, ana düşünce ise “Bu konu hakkında asıl ne söyleniyor?” sorusuyla bulunur.

2. Açık ve Örtük Ana Düşünce

Ana düşünce her zaman tek bir cümle hâlinde verilmez. Bazı paragraflarda ilk veya son cümlede açıkça bulunur; bazı paragraflarda ise örnek, açıklama ve karşılaştırmaların ortak yönünden çıkarılır. Böyle durumlarda okur, tek bir cümle aramak yerine bütün paragrafın hangi sonuca yöneldiğine bakmalıdır.

3. Paragraf Birliği ve Konu Dışı Cümle

Bir cümlenin paragrafın genel konusu hakkında olması, o paragrafta mutlaka bulunması gerektiği anlamına gelmez. Cümle, paragrafın özel ana düşüncesini desteklemiyorsa bütünlüğü bozabilir. Bu nedenle “konuyla ilgili mi?” sorusu tek başına yeterli değildir; “Ana düşünceye hangi katkıyı sağlıyor?” sorusu da sorulmalıdır.

4. Bağdaşıklık ve Tutarlılık

Bağdaşıklık, metnin yüzeyindeki dilsel bağları; tutarlılık ise metnin düşünsel ve mantıksal bütünlüğünü ifade eder. “Bu nedenle”, “buna karşılık”, “örneğin”, “öte yandan” gibi ifadeler cümleler arasındaki ilişkiyi görünür kılar; ancak yanlış yerde kullanılan bir bağlaç paragrafı daha tutarlı hâle getirmez. Önce gerçek düşünce ilişkisi kurulmalı, sonra ona uygun bağlayıcı seçilmelidir.

5. Paragrafın Geliştirilme Yolları

Bir ana düşünce farklı yollarla geliştirilebilir. Tanımlama kavramın sınırlarını belirler; örneklendirme soyut düşünceyi somutlaştırır; karşılaştırma benzerlik ve farklılıkları ortaya koyar; tanık gösterme güvenilir bir kişinin görüşünden yararlanır; sayısal veriler düşünceyi ölçülebilir bilgilerle destekler; neden–sonuç ise olaylar arasındaki ilişkiyi açıklar. Bunlar “anlatım biçimleri” ile karıştırılmamalıdır.

6. Paragraf Sıralama ve Cümle Yerleştirme Soruları

Paragraf oluşturma sorularında cümleler arasında zamir, bağlaç, zaman sırası, neden–sonuç ve eski bilgi–yeni bilgi ilişkileri aranmalıdır. “Bu durum”, “söz konusu yöntem”, “buna karşın” gibi ifadeler çoğunlukla kendilerinden önce bir bilgi gerektirir; bu nedenle başlangıç cümlesi olmaya elverişli değildir. Giriş cümlesi çoğu zaman daha genel ve bağımsızdır; sonraki cümleler onu açar veya sınırlar.

7. Paragrafın Bölünmesi

Bir paragrafta düşüncenin yönü belirgin biçimde değişiyorsa yeni paragraf gerekebilir. Aynı ana konu sürse bile alt düşünce değişmiş, yeni bir zaman dilimine geçilmiş, yeni bir karşı görüş açılmış veya anlatının odağı başka bir kişiye kaymışsa paragraf bölünmesi doğal olabilir. Bu nedenle paragraf sınırı yalnız biçimsel değil, düşünsel bir sınırdır.

Konular Kısaca Şöyledir:

• Paragrafın tanımı
• Paragrafın işlevleri
• Paragrafın yapısı
• Bağlayıcı öğeler
• Paragrafın uzunluğu
• Paragrafta anlatım biçimleri

1. Paragraf

Paragrafın Yapı Özellikleri ve Anlatım Biçimleri

Paragraf Latince para (bölüm) ve graf (yazı) sözlerinin birleşmesinden oluşmuştur. Paragraf, yazı yazarken bir düşünceyi tutarlı bir biçimde ifade etmek için meydana getirilen, birbirine bağlı cümleler grubudur. Paragraf yalnızca biçimsel bir düzenleme değildir. İster konuşma metni olsun, ister bir kompozisyon olsun, düşünce örüntüsünü paragraflandırma yöntemiyle belirtiriz.

2. Paragrafın İşlevleri

Paragrafın işlevleri şunlardır:

• Paragraf birbirleriyle ilgili cümleleri bir araya getirerek bir düşünce birliği oluşturur ve böylelikle yazının organizasyonuna yardım eder.
• Okuyucuya, bir paragraftan diğerine geçerken, durup düşünme, okuduğunu özümleme olanağı sağlar.
• Paragraflar, bir yazıda, düşüncelerin akışını ve bir düşünceden diğerine nasıl geçildiğini gösterir. Her paragraf yazının düşünce birimlerinden birini oluşturur ve böylece yazının düşünce yapısını ve bu yapının nasıl oluştuğunu belirtir.

Paragraflarla bölünmemiş bir yazıyı okumak zor olduğu gibi, arka arkaya sıralanan cümlelerden oluşan böyle bir yazı ilgi çekiciliğini de kaybeder. Yazmaya yeni başlayanların birçoğu yazının hangi kısımlarında yeni bir paragrafa başlamaları gerektiğine karar verememekte ya da hatalı şekilde, paragrafı kendi içinde paragrafa bölmektedirler. Yanlış paragraflandırma metnin anlaşılmasına engel olur. Bu yanlışların önüne geçmek için paragrafın öncelikle kendi içinde bir düşünce birimi olduğunu kavramak gerekir.

3. Paragrafın Yapısı

Yazının tamamında olduğu gibi paragrafta da birlik ve bütünlük, ana düşünce cümlesinden uzaklaşmamaya bağlıdır. Ana düşünce cümlesi paragrafın başında, ortasında ya da sonunda doğrudan bir cümle olarak belirtilebileceği gibi dolaylı olarak bütün bir paragrafa sindirilmiş de olabilir.

Paragrafın Ana Düşünce Cümlesi İçin Örnek: 1 “İnsanın, içini dökmeden edemediği dakikalar olur. Bir dost, bu dakikalarda erişilmez bir değer kazanır. Ama her şey bir dosta söylenmez ki? Onun için, hele bu insan bir yazarsa, içinin gizli kavramlarını görmesini biliyorsa, masasının başına geçip kalemi eline almadan edemez. İşte günlük dediğimiz yazarın kendi kendisi ile alçak sesle konuşmasından başka bir şey olmayan, o günü gününe tutulmuş hatıralar bu iç dökme ihtiyaçlarından doğmuştur. Böyle bir yazar, kendisi için günlüğünü tutar. Bu bakımdan, sessiz bir konuşma olan bu günlükleri bir edebiyat türü saymaya imkân yoktur.” Bu paragrafın ana düşünce cümlesi son cümledir.

Paragrafın Ana Düşünce Cümlesi İçin Örnek: 2 “Kararsız, ürkek, çekingen, mızmız insanlar vardır. Bunlar ne iyi, ne kötüdürler. Ne hayra ne şerre yararlar, kokmaz bulaşmazlar. Belli bir sıcaklıkları olmayan ılımlılardır bunlar, insanı kızdırır, tedirgin eder, hatta delirtebilirler. Omuzlarından tutmak, itmek, sarsmak isteriz böylelerini… Çünkü konuşmaları gerekirken susarlar, yürümeleri gerekirken dururlar. Ya da susmakla konuşmak, durmakla yürümek arasında sallanırlar. Yargı güçleri yoktur sanki, iyi diyemezler, kötü diyemezler, çirkin diyemezler, bir hayır ya da evet sözü çıkmaz ağızlarından. Oysaki, en büyük hürlüğümüz budur bizim: Bir evet ya da hayır diyebilmek…” Bu paragrafta ise tek başına ana düşünce cümlesi olarak gösterilebilecek bir cümle yoktur; ana düşünce, paragrafın oluşturduğu bütünden çıkarılır.

Paragrafın Ana Düşünce Cümlesi İçin Örnek: 3 Ana düşünce çekirdeği etrafında toplanmayan bir paragraf, aşağıdaki örnekte görülebileceği gibi ilgisiz cümleler yığınından başka bir şey değildir: “Bankalar halktan topladıkları mevduatla toplumda önemli işler yaparlar. Türkiye’de hem yerli hem de yabancı bankalar vardır. Ancak, yakın zamanlarda bazı bankalar iflas etti. Bir bankada hesap açtırmak için on sekiz yaşını geçmiş olanlar geçerli bir kimlikle başvurabilirler. Basın ve medyadaki reklamların önemli bir kısmı bankalar tarafından verilir. Bankaların bazen hesap açtıranlara hediyeler verdikleri de olur. Bugün çok az da olsa, hâlâ parasını bankaya yatırmayıp evinde bir yerde saklayanlar vardır.” Bu örnekte cümlelerin hepsi banka ana konusuyla ilgili olmakla birlikte belli bir ana düşünce cümlesine dayanmadıkları için bu paragraf okura bir şey ifade etmez.

Paragraftaki Yapısal Bütünlük Paragraftaki her cümlenin birbiriyle ilgili olması, bir araya gelerek bir anlam bütünlüğü oluşturmaları gerekir. Bir cümleden diğer cümleye geçiş mantıksal bir düzen içinde, belirsizlik ve boşluklara yol açmayacak şekilde sağlanmalıdır. Aksi halde okurun cümleler arası bağlantıları kurabilmesi, dolayısıyla okuma süreci zorlaşacaktır.

4. Bağlayıcı Öğeler

Bağlayıcı Öğeler Nelerdir? Cümleler arası düşünce bağlantılarını sağlayan sözcük, sözcük öbeği, cümlecikler, sözcük ve düşünce yinelemesine bağlayıcı öğeler adı verilmektedir.

Bağlayıcı öğelerden bazıları şöyledir: “Ama, fakat, çünkü, ayrıca, ne var ki, gerçi, şayet, eğer, her ne kadar, zira, oysaki, nitekim, halbuki, kaldı ki, üstelik, belki, hatta, sanki, yeter ki, yoksa, aksi halde, aksi takdirde, gel gör ki, bununla beraber, hele, buna rağmen, yine de, öte yandan, sonuç olarak”.

5. Paragrafın Uzunluğu

Paragrafın uzunluğunun ne olması gerektiğini belirleyen; konu, okurun durumu ve yazarın tutumudur. Paragraf, bir düşünceyi tam açıklayacak kadar uzun, okurun ilgisini canlı tutacak kadar da kısa olmalıdır. Birden fazla önermesi olan tek bir cümleden de paragraf oluşabilir.

6. Paragrafta Anlatım Biçimleri

Paragraflar yazının giriş, gelişme ve sonuç bölümünde farklı işlevler üstlenirler. Giriş paragrafı amacımızı, hangi konuyu, nasıl ele alacağımızı ortaya koyduğumuz ve okurun ilgisini uyandırmaya çalıştığımız paragraftır. Giriş paragrafında yazının türüne ve konuya göre şu gibi farklı anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları kullanılabilir:

• Doğrudan giriş
• Tanımlama
• Örneklendirme
• Tanık gösterme
• Betimleme
• Karşılaştırma
• Soru sorma

a. Doğrudan Giriş

“Bu inceleme, dilin genel bir tarihi olarak, geleneksel dilbilim tarihlerinden, yani bilinen ya da gün yüzüne çıkarılan insan dillerindeki değişikliklerin formel betimlemelerinden pek çok farklılık taşır. Kitapta dil yalnızca insan dillerini değil, hayvan dillerini de kapsayacak şekilde ele alınmıştır. Bu çalışma, ‘dil’in küresel ölçekteki tarihsel öneminin, kısa ve özlü bir değerlendirmesidir.”

b. Tanımlama

“Dil en basit tanımıyla ‘bilgi alışverişi aracı’ demektir. Böyle bir tanımla dil kavramı jestleri, mimikleri, beden duruşlarını, ıslıkları, el işaretlerini, yazıları, matematiksel dili, programlama (ya da bilgisayar) dilini ve benzerlerini kapsamış olur.” Paragrafa tanımlamayla giriş yaparken yapılan tanımın konunun gerektirdiği tanım olduğuna dikkat ediniz.

c. Örneklendirme

“Gündelik dildeki sözcüklerin kesin olmayan bir anlam alanı vardır. İyi sözcüğünü ele alalım. Lezzetli bir yemek iyi olabilir. İkramın bol olduğu bir davet iyi olabilir. İyi bir insan, başkalarını düşünen, kalbi temiz bir insandır. İyi çalışan bir saat, düzenli, şaşmaz bir saattir. Örnekleri daha da çoğaltabilirsiniz. Bu örneklerde iyi, sırasıyla; lezzetli, başarılı, kötülük düşünmeyen, düzenli, şaşmaz anlamlarına gelmektedir.”

ç. Tanık Gösterme

“William L. Randall, Bizi Biz Yapan Hikâyeler adlı kitabında, yaşamla edebiyat arasında ciddi bir koşutluk görüyor. Hepimizin, şöyle ya da böyle, yaşamlarımızı hikâyeleştirdiğimizi, kişiliğimizi ancak böyle kurduğumuzu söylüyor. ‘Başımızdan geçen bir şeyi değerlendirmemiz, bu olayı hikâyeleştirip anlatmamıza bağlı’ diyor.”

d. Betimleme

“Kış aylarında yağmur en çok bizim okulun beton avlusuna yağıyor. Karaköy Alanı’ndan, Kuledibi’ne çıkan dik yokuşla birlikte, iki kıyısında yükselen koyu gri yapıların mimari özellikleri Orta Avrupa kentlerinin eski, karanlık sokaklarını andıran Bankalar Caddesi başlar. Kentin esintili havası, varsa güneşi artık burada kesilmiş, gölgeler garip biçimde koyulaşmıştır.”

e. Karşılaştırma

“Edebiyat ve sinemanın amaçları benzer olsa da araçları farklıdır. Roman, amacına ulaşmak için ‘dil’i malzeme seçerken; sinema ‘görüntü’yü kullanır. Her ikisinin anlatı dilleri farklıdır. […] Edebiyat ve sinema dillerinin temel benzeme ölçütü yapısal ve kurgusaldır. Her iki sanatta da, en küçük birimlerden büyük birimlere doğru gelişme söz konusudur. Romanda genel olarak; harfler sözcükleri, sözcükler cümleleri, cümleler paragrafları, paragraflar bölümleri, bölümlerse romanı oluşturur. Sinemada da; fotoğraflar çekimleri, çekimler sahneleri, sahneler ayrımları, ayrımlar bölümleri, bölümlerse filmi oluşturur.”

f. Soru Sorma

“Acaba edebiyat bize bir öykü anlatan yapıtlardan oluşur, diyerek, bir yere varabilir miyiz? Bize bir öykü anlatan yapıt, bir bale ya da opera, hatta sözsüz sunulan pandomim olabilir. Bunları da edebiyat mı sayacağız? Çağdaş şiirlerin çoğu öykü anlatmaz, bunları edebiyat saymayacak mıyız?”

7. Paragrafın Diğer Bölümleri

Paragrafın Diğer Bölümleri Nelerdir?

• Gelişme/Geçiş paragraflarının kullanılma amacı bölümler arası bağlantıları kurmaktır. Bu paragraflarda ele aldığımız konuyu farklı açılardan irdeleriz.
• Sonuç paragraf(lar)ı yazıyı sona erdiren, yazının başından beri ileri sürülen düşüncelerin özetlenerek sonuca bağlandığı paragraf(lar)dır.

Klasik Açıklamalı Test

Paragraf Konusuna Nasıl Çalışılır?

Paragraf sorularında başarı için yalnızca tanımları bilmek yeterli değildir. Paragrafta ana düşünce, yardımcı düşünce, konu, başlık, anlatım biçimi ve düşünceyi geliştirme yolları birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle her paragrafta önce konu, ardından yazarın konu hakkındaki temel yargısı belirlenmelidir.

Türk Dili sınavlarında paragraf konusu çoğunlukla metin planlaması, anlatım biçimleri ve yazılı anlatım kurallarıyla birlikte sorulur. Bu sayfadan sonra çalışma sorularını çözmek konunun pekişmesini sağlar.