Etkin Okuma ve Dinleme

Üniversite Düzeyinde Okuma ve Dinleme: Temel Çerçeve

Üniversitede okuma ve dinleme, yalnızca bir metindeki bilgiyi “alma” işi değildir. Öğrenci; bilgiyi seçer, önceki bilgileriyle ilişkilendirir, metnin yapısını çözer, sav ile kanıt arasındaki bağı değerlendirir ve gerektiğinde kaynağın güvenilirliğini sorgular. Bu nedenle etkin okuma ve dinleme, bilişsel olduğu kadar üstbilişsel bir süreçtir. Üstbiliş; kişinin “Şu anda ne kadar anlıyorum, nerede zorlanıyorum, hangi stratejiyi değiştirmeliyim?” sorularını kendisine yöneltebilmesidir.

1. Anlamak, Bilgiyi Kopyalamak Değildir

Bir metindeki cümleleri tek tek anlayabilmek, metnin bütününü anladığımız anlamına gelmez. Gerçek anlama; ayrıntılar arasındaki bağı, yazarın temel iddiasını, bu iddiayı destekleyen gerekçeleri ve metnin hangi sonuca ulaştığını görebilmeyi gerektirir. Özellikle akademik metinlerde tanım, örnek, karşılaştırma, neden–sonuç, karşı sav ve sonuç bölümleri birbirinden ayrılmalıdır.

2. Eleştirel Okuma: Beş Soru Yöntemi

Eleştirel okuma “metne karşı çıkmak” demek değildir. Amaç, metnin düşünce yapısını görünür hâle getirmektir. Bunun için şu beş soru kullanılabilir:

1. Temel iddia nedir? Yazar okuyucunun neye inanmasını veya neyi kabul etmesini istiyor?
2. Kanıt nedir? İddiayı desteklemek için veri, örnek, uzman görüşü veya kaynak sunulmuş mu?
3. Varsayım nedir? Açıkça söylenmeyen ama sonucun dayandığı kabul hangisidir?
4. Alternatif açıklama var mı? Aynı bulgular başka biçimde yorumlanabilir mi?
5. Kaynak ne kadar güvenilir? Metin güncel mi, yazarı veya kurumu belli mi, kullanılan veriler doğrulanabilir mi?

3. Okuma Stratejisi Metnin Türüne Göre Değişir

Her metin aynı hız ve aynı yöntemle okunmaz. Bir sözlük maddesinde belirli bilgiyi bulmak için tarama; bir kitabın genel yapısını anlamak için gözden geçirme; bilimsel bir makaleyi değerlendirmek için ayrıntılı ve eleştirel okuma gerekir. Öğrencinin gelişmiş okur sayılabilmesi, yalnız hızlı okuyabilmesine değil, hangi durumda hangi stratejiyi kullanacağını bilmesine bağlıdır.

4. Dinlemek ile İşitmek Aynı Şey Değildir

İşitme, sesin fiziksel olarak algılanmasıdır; dinleme ise dikkat, anlamlandırma ve değerlendirme gerektirir. Ders anlatımında, konferansta veya çevrim içi videoda sesleri duymak tek başına öğrenme sağlamaz. Etkin dinleyici konuşmanın örgüsünü takip eder: “Konuşmacı hangi soruya cevap veriyor? Temel savı ne? Hangi örnek bu savı destekliyor? Şimdi önceki düşüncesini mi geliştiriyor, yoksa yeni bir başlığa mı geçiyor?”

Dinleme sırasında çalışma belleğinin kapasitesi sınırlı olduğu için konuşulan her şeyi aynı anda zihinde tutmak mümkün değildir. Bu nedenle not alma, yalnız bilgiyi saklamak için değil, dikkati seçici hâle getirmek için de yararlıdır. Ancak konuşmacının her cümlesini kelimesi kelimesine yazmaya çalışmak, ana düşünceyi kaçırmaya yol açabilir.

5. Etkili Not Alma: Seç, Dönüştür, Geri Çağır

İyi not, konuşmanın veya metnin kopyası değildir. Öğrenci önce bilgiyi seçer, sonra kendi sözleriyle kısaltır ve daha sonra bu notları kullanarak bilgiyi zihninden geri çağırmaya çalışır. Araştırmalar, öğrenilen bilgiyi yeniden hatırlamaya çalışma yani geri çağırma pratiğinin öğrenmeyi desteklediğini göstermektedir. Bu nedenle notlar yalnız okunmamalı; “Bu başlığın altında ne vardı?” diye kendimizi sınamak için kullanılmalıdır.

Notun elle mi yoksa dijital araçla mı tutulması gerektiği konusunda tek ve kesin bir üstünlük kuralı yoktur. Bazı araştırmalar elle yazmanın daha seçici işlemeyi teşvik edebileceğini ileri sürmüş, sonraki çalışmalar ise bu üstünlüğün her koşulda tekrarlanmadığını göstermiştir. Bu nedenle asıl ölçüt araç değil, not alma biçimidir: kopyalamak yerine işlemek, sınıflandırmak ve daha sonra tekrar kullanmak.

6. Dijital Ortamda Okuma ve Dinleme

Telefon, tablet ve bilgisayar üzerinden okuma öğrencinin kaynaklara hızlı erişmesini sağlar; ancak bildirimler, bağlantılar ve çoklu görev davranışı dikkati parçalayabilir. Dijital okumada etkili strateji; gereksiz sekmeleri kapatmak, okuma amacını baştan belirlemek, önemli kavramları işaretlemek ve belirli aralıklarla metinden uzaklaşıp “Şimdiye kadar ne anladım?” sorusunu sormaktır.

Konular Kısaca Şöyledir:

• Okuma, dinleme ve anlama
• Okuma ve dinlemenin özellikleri
• Neden okuyoruz?
• Neden okumalıyız?
• Okuma biçimleri
• Nasıl bir okur?
• Nasıl bir dinleyici?
• Not almanın önemi
• Not alma tekniği
• Not almayla ilgili bazı öneriler
• Etkin okuma ve dinlemede dikkat edilecek başlıklar
• Okuma süreci karşılaştırması

1. Okuma, Dinleme ve Anlama

Anlama, okunan metnin ya da dinlenen konuşmanın içeriğinin ve mesajının algılanması olarak tanımlanabilir. Anlama yorumlamaya zemin hazırlar. Bir metni ya da konuşmayı anlamadan o metni ya da konuşmayı değerlendirme aşamasına geçemeyiz. Dolayısıyla anlamanın gerçekleşmesi için okuma ve dinleme becerilerinin geliştirilmesi gerekir. Bireylerin okuduklarından ve dinlediklerinden çıkarımlarda bulunmaları, elde ettikleri bilgileri günlük yaşama aktarmaları ve en önemlisi bir bakış açısı kazanarak yaşam standartlarını yükseltmeleri, anlama yeteneklerinin gelişmişliğiyle doğru orantılıdır.

Bir yazıda ya da konuşmada o dili bilmek, sözcüklerin anlamlarını bilmek çoğu zaman anlamak için yeterli değildir. O sözcüklere yazarın/konuşmacının yüklediği yeni anlamları, sözcüğün cümle oluştururken kazandığı anlamı, paragraf içindeki anlamını ve genel bağlamı anlayabilmek gerekir. Sanat eserlerinde ya da üst düzey metinlerde bu daha da karmaşık hâle gelir. Bu karmaşıklığı çözebilen ve bağlamı yakalayabilen bir okur ya da dinleyici olmak için nelere dikkat etmemiz gerektiği üzerinde duracağız.

2. Okuma ve Dinlemenin Özellikleri

Okuma ve dinlemenin özellikleri şunlardır:

• Okuma: Dil kurallarına uyularak oluşturulmuş yazılı iletileri duyu organları yoluyla algılayıp kavrama, anlamlandırma, yorumlama, düşünce yürütme ve yargıya varma evrelerinden oluşan bütün bir süreçtir.
• Dinleme/İzleme: Ses ya da görsel iletilerin belli bir amaç doğrultusunda kavranmasına dayanan iletişim biçimidir.

3. Neden Okuyoruz?

Okumak aşağıdaki gibi farklı amaçlara bağlı olabilir:

• Herhangi bir konuda bilgi edinmek için
• Estetik zevk için
• Dil becerilerini geliştirmek için
• Zaman geçirmek için
• Uyumak için vs.

Unutmayalım ki okuma amacımızı belirlemek bize nasıl bir okuma yapmamız, hangi metinlere yönelmemiz gerektiği hakkında fikir vererek zamanı doğru kullanmamızı sağlar.

4. Neden Okumalıyız?

Okumanın nedenleri şunlar olabilir:

• Dil becerilerinin gelişmesi için
• Zihinsel gelişim ve canlılık için
• Kişinin kendisiyle ve diğer insanlarla sağlıklı iletişimi için
• Kişinin iç dünyasının, hayal gücünün ve bakış açısının genişlemesi için
• Beğeni düzeyinin yükselmesi için

Bunların içinde bilgi edinmek, okumakla elde edilen en önemli sonuçlardan biridir. Okumak araştıran, sorgulayan insan için temel bir gereksinimdir.

• Okuma, bireyin dili kullanım becerisini artıran, daha derin düşünmesi ve dolayısıyla daha doğru kararlar alabilmesi için gereksinim duyulan önemli bir araçtır.
• Okumanın yararlı olabilmesi okuduğunu anlamaya bağlıdır.
• Okumak kişinin davranışlarını biçimlendirir ve başkalarıyla ilişkilerini yönlendirir; iç dünyasını zenginleştirir; bakış açısını genişletir; çevresine daha önyargısız, yansız ve hoşgörülü bakmasını sağlar.
• Okumanın bireyin zihinsel gelişimine önemli katkılar sağladığı konusunda görüş birliği vardır.
• Okuma eylemi, bireyin okunan olayları düşünerek, metinde geçen kişi ve yerleri zihnine kaydederek ve olaylar arasında bağ kurarak zihnini sürekli olarak canlı tutmasına katkı sağlamaktadır. Etkili konuşmaya, sağlıklı iletişime, mesleki alanda yetkinliğe katkı sağlar. Okumak aynı zamanda kendimizle iletişime geçmektir. Öte yandan yeri geldiğinde kendi gerçeğimizin dışına çıkarak başkalarının gerçeğine ortak olmaktır.
• Günümüzde hemen hemen her konuda bilgi edinmek için yazılı kaynaklara yani okumaya başvuruyoruz. Ve bilgi edinmek, okuduğunu anlamak, yazılı kültürün etkin bir parçası olmak için okuryazar olmaktan fazlası gerekiyor. Etkin bir okur/dinleyici olma yolunda harcanacak çaba yalnızca bireysel gelişim için değil, toplumsal gelişim için de harcanması gereken bir çaba. Çünkü okumanın toplumun olayları daha rasyonel biçimde yönetebilmesini sağlamak gibi toplumsal bir işlevi de vardır.

5. Okuma Biçimleri

a. Sesli Okuma

Sesli okuma, okumanın konuşma aracılığıyla yapılmasıdır. Sesli okumanın yararları neler olabilir? Sesli okuma seslerin doğru, pürüzsüz ve ahenkli söylenmesinde; konuşmanın geliştirilmesinde; sessiz okumada fark edilmeyen yanlışların kulağı tırmalamasıyla fark edilmesinde; noktalama işaretlerinin yazarın belirlediği yerlerde doğru şekilde kullanılabilmesinde; sesin dinleyici kitlesinin durumuna göre kontrollü çıkarılmasında önemlidir.

• Sesli okuma, yazdığımız metni kontrol etme amacıyla kendi kendimize yaptığımız bir okuma ya da konuşma öncesi hazırlığı olabileceği gibi topluluk önünde bir metni sesli olarak okumak anlamına da gelebilir.
• Pek çok kişinin bir metni okurken sesini kontrol edemediği, kısık, duraksamalı, çekingen bir sesle okuduğu fark edilebilir. Bu ve benzeri sorunların aşılmasında sesli okuma alıştırmaları yapmak yararlı olacaktır.
  • Ses yüksekliğini; yazının türü, konusu, anlatım özelliği ve okunan ortama göre ayarlamaya,
  • Dinleyenlerin anlamalarını sağlayacak bir hızla okumaya,
  • Okurken uzun aralarla duraklamamaya,
  • Konuşur gibi doğal okumaya dikkat etmek gerekir.

b. Sessiz Okuma

Konuşma organlarını kullanmadan, göz ve zihin ilişkisiyle okumadır.

• Sessiz okuma sesli okumaya göre daha hızlıdır.
• Sessiz okuma ses çıkarmadan, içten mırıldanmak değildir. Mırıldanarak okumak okuma hızını engeller ve bir okuma kusurudur.
  • Okunan yazıyı parmak, kalem vb. şeylerle izlememeye,
  • Gırtlak, dil, dudak gibi konuşmada görev alan organları hareket ettirmemeye,
  • Baş, gövde hareketleri yapmamaya,
  • Gereksiz duraklama ve geri dönüşler yapmamaya dikkat edilmesi gerekir.

c. Hızlı Okuma

Hızlı okuma, her metni olabildiğince yüksek hızda bitirmek değildir. Üniversite düzeyinde daha doğru yaklaşım, okuma hızını metnin amacı ve güçlük düzeyine göre ayarlamaktır. Bir duyuru, içindekiler bölümü veya belirli bir bilgiyi aradığımız metin hızlıca taranabilir; buna karşılık kuramsal bir makale, hukuk metni ya da sınavda ayrıntılı kavrama gerektiren bir bölüm daha yavaş ve geri dönüşlü okunabilir.

Okuma araştırmaları hız ile kavrama arasında bir denge bulunduğunu göstermektedir. Çok yüksek hız iddiaları çoğu zaman metni ayrıntılı biçimde anlamak yerine tarama veya gözden geçirme düzeyine yaklaşır. Bu nedenle “hız arttıkça anlama da aynı düzeyde kalır” biçimindeki kesin vaatler bilimsel olarak güvenilir değildir. Daha işlevsel hedef; gereksiz tekrarları azaltmak, sözcük dağarcığını geliştirmek, metin yapısını hızlı tanımak ve gerektiğinde bilinçli biçimde yavaşlamaktır.

ç. Eleştirel Okuma

Bir metni incelemek, yorumlamak, eleştirmek için yapılan okumadır. Eleştirel okuma, herhangi bir güncel olayı yüzeysel olarak okumaktan çok farklı bir eylemdir. Bu okuma yalnızca bir inceleme ya da eleştiri kaleme almak için yapılmaz. Eleştirel okuma tavrının okuduğumuz diğer metinlerde de sergilenmesi bizi kuru bir okuryazarlıktan öteye taşır.

• Okunanla araya mesafe koyabilmek (okunan her şeyin etkisinde kalmadan sorular sorabilmek),
• Edilgen değil etken olarak okunanı yeniden üretmek,
• Önceki bilgi ve deneyimlerimizle sentezleyebilmek,
• Değerlendirme yapabilmek,
• Sonuç çıkarabilmek eleştirel okumanın önemli özellikleridir. Bunu gerçekleştirmek sanıldığı kadar kolay olmayabilir, zamanla geliştirilir. Tıpkı yazarken olduğu gibi.

d. Yüzeysel Okuma

Okumada seçiciliği sağlarken metinlerin biçimsel özelliklerine göz atmak bize ipucu vererek kolaylık sağlayacaktır. Başlıklara, alt başlıklara, içindekiler, özet, giriş ve sonuç bölümlerine, anahtar sözcüklere, italik ya da koyu yazılmış kısımlara, dizine* bakarak yapacağımız yüzeysel bir okuma sayesinde edindiğimiz genel fikir, amacımız doğrultusunda örneğin üç yüz sayfalık bir metni bütünüyle okumamız gerekip gerekmediği hakkında bize ipucu vererek zaman kazandırır. Bunlara bakılarak elde edilen ön bilgiden sonra metnin daha ayrıntılı okunması gerektiğini düşünüyorsak ayrıntılara ve destekleyici öğelere dikkat ederek daha yoğun bir okumaya geçeriz. *(Dizin: Bir kitabın veya derginin kişi, konu, yer adı vb. bakımından içindekileri yer numarasıyla belirten ve eserin arkasında yer alan alfabetik liste, endeks, indeks, fihrist)

6. Okuma Kavramları

Okumada Süreklilik: Bireyin okuma sürecini sürekli olarak belli bir bilinç düzeyinde tutarak sürdürmesini ifade eder. Çoğu zaman anlamak yetmez, bilginin sürekliliğini sağlamak da gerekir. Her şeyin hızla değişim geçirdiği, bilgi üretiminin arttığı çağımızda üretilen bilgiler kısa bir süre sonra geçerliliğini ve güncelliğini yitirebilmektedir. Bu nedenle eğitim kurumları tarafından verilen eğitim, kısa bir süre sonra bireysel yaşamın ve çağın gereksinimlerini karşılamada yetersiz kalabilir. Dolayısıyla aldığımız eğitimle yetinmeden yaşam boyu öğrenme becerisi kazanmak, okuma alışkanlığı edinme yani okumayı sürekli hale getirmeye ve etkin bir okur olmaya bağlıdır.

Okumada Seçicilik: Bilgi kalabalığı içinde gerekli olan bilgiye ulaşmak her zaman sanıldığı kadar kolay değildir. İnsan fiziksel olarak sınırlı bir okuma olanağına sahip olduğunun bilincinde olarak zamanını iyi kullanmalıdır. Seçenekler içinde amacımıza uygun olanları bulabilmek için seçici olmak zorundayız. Bununla birlikte hep benzer kaynak ve görüşlerden yararlanılarak sürdürülen okuma, bireyin her alanda tek yönlü hareket etmesine neden olur. Bu nedenle doğru okuma alışkanlığına, farklı yayın türlerinden ve farklı görüşlerden beslenilerek sahip olunmalıdır. Farklı görüşlerin eleştirel bir gözle değerlendirilip sentezlenmesi bizi daha sağlıklı kararlara, yargılara ulaştırır.

7. Nasıl Bir Dinleyici?

Nasıl bir dinleyici grubuna aitsiniz?

• Edilgen Okur: Okuduğu her şeyin etkisinde kalarak bilgi ve düşünceleri olduğu gibi kabul eden okurdur. Bu tip okur kendi düşüncelerine dayanan ölçütlere göre bir ayıklamaya gitmediği için her metnin etkisinde kalır ve kendi yaşamına uygulamaya çalışır. Oysa okumak hazır sunulan bilginin basit bir el değiştirmesi ya da okunana maruz kalınması değil, okurun etkin katılımını gerektiren zihinsel bir uyarı aracıdır.
• Şaşkın Okur: Metin bolluğu içinde yolunu bulmaya çalışırken karşısına çıkan her şeyi seçim yapmadan okuyan okurdur. Seçime tabi tutmadan eline geçen her şeyi okuyan okur etkin bir okur değil, şaşkın ve amaçsız bir okurdur. Okunacaklar arasında bocalar ve kaybolur. Edinilen dağınık bilgiler de genellikle yüzeysel kalır.
• Etkin Okur: Her şeyi okumanın mümkün ve gerekli olmadığının bilincinde olarak amaçları doğrultusunda seçtiği farklı görüşlerden metinleri eleştirel biçimde okuyabilen okurdur.

8. Etkin Dinleyici

Etkin bir dinleyici olarak göz önünde tutulması gereken özelliklerin başlıcaları şunlardır:

• Dikkati konuşulan konuya vermek ve bunu konuşma boyunca saygıyla sürdürebilmek
• Anlatılanları ve genel mesajı doğru kavrayabilmek
• Anlatılanlara eleştirel bir mesafeden yaklaşabilmek
• Anlatılanların önemli kısımlarını ya da akla gelen soruları not almak
• Konuşmacının ve diğer dinleyenlerin dikkatini dağıtacak hareketlerden kaçınmak
• Soru sormadan ya da görüş bildirmeden önce söz istemek

Dinlenilecek konu ve konuşmacı hakkında ön bilgi edinmek dikkati yoğunlaştırabilmek açısından olduğu kadar dinleme amacımız doğrultusunda seçici davranabilmemize de yardımcı olur. Örneğin bilgi edinme amaçlı katıldığımız bilimsel toplantılardaki çok sayıda konuşma arasından bizi en çok ilgilendiren konuşmaları seçerken bu ön bilgiler bize ipucu verebilir.

Etkin bir dinleyici olarak kendimize şu ve benzeri soruları sormalıyız:

1. Konuşmacı ne anlatıyor, gerçekten ne kastediyor?
2. Daha önce söyledikleriyle şimdi söyledikleri arasında nasıl bir ilişki var?
3. Konuşma nereye doğru gidiyor; anlatılmak istenen temel mesele nedir?
4. Anlatılanlar benim için yararlı ve anlamlı mı?
5. Anlatılanların tamamını anlıyor muyum, hangi kısımlarda açıklamaya ihtiyaç duyuyorum?
6. Anlatılanlar konuyla ilgili önceki bilgi ve deneyimlerimle nasıl ilişkileniyor?
7. Konuşmacının dışarıda bıraktığı, anlatmadığı kısımlar var mı?
8. Konuşmacının özellikle üzerinde durduğu kısımlar hangileri?

9. Not Almanın Önemi

Okuma sonrasında unutkanlığın önüne geçerek bize zaman kazandıracak ve aynı zamanda bilgi ve düşüncelerin pekişmesini sağlayacak önemli bir eylem de not almaktır. Not almak çoğu kere okunan/dinlenen metnin, okur/dinleyici tarafından olduğu gibi yazıya aktarılması biçiminde yanlış algılanmaktadır. Oysa not almak metinde/konuşmada önemli gördüğümüz kısımları kendi sözcüklerimizle yeniden ifade etmek, özetlemektir. Okuduklarımızı kendi sözcüklerimizle ifade edebilmek, konunun özünü anahtar sözcüklere dökmek, konuyu anladığımızın kanıtı olduğu gibi, yazılanları kopya etmeye kıyasla kalıcılığı daha fazladır. Okuduğumuz her şeyi aklımızda tutamayacağımız için aynı bilgilere ihtiyaç duyduğumuzda her şeyi yeniden okumamak için not tutabiliriz. Dolayısıyla not almak bilgiyi koruma yöntemidir. Öte yandan uzun süren dinlemeler esnasında dikkat dağınıklığını önleme işlevi de görür.

10. Not Alma Tekniği

Not alma konusunda genel bazı eğilimleri benimseyebileceğimiz gibi kendimize ait bazı özel işaretler belirleyerek kendi not alma düzenimizi de geliştirebiliriz. Örneğin:

• ? = Sorgula
• ?? = Araştır
• ?! = Soru çıkabilir
• X = Katılmıyorum
• A = Ana düşünce
• T = Tekrar oku
• O = Önemli
• ✓ = Not al

Yararlanılabilecek diğer bazı kısaltma sembollerden de örnek alabilirsiniz:

• = : Şundan şuna varılıyor, şu, şunu hazırlıyor, şu, şu oluyor, şunun neticesi şudur. (Örnek: ekonomik kriz = Toplumsal karışıklık)
• U : Bu, bundan doğmuştur, bunun menşei, orijini budur, bu bundan dolayıdır, bu, bunun sebebidir. (Örnek: Toplumsal Karışıklık U Ekonomik Kriz)
• ↔ : Karşılıklı etkileşim, karşılıklı sebep ve sonuç ilişkisi
• ↓ : Aşağıda, aşağıya bak
• ↑ : Yukarıda, yukarıya bak
• K : Başlangıçta, kaynağında
• ↗ : İlerleme, gelişme, çıkma, yükselme, olumlu gelişme
• ↘ : Gerileme, azalma, düzenli gerileme
• ~ : Durmadan değişen, kararsız, belirsiz
• Σ : Toplam, bütün olarak
• ∅ : Boş, yok, verimsiz
• * : Olumsuz, red, inkar
• ≡ : Eşit, eşdeğerli, -dir. Tasdik
• ≈ : Benzer, tamamen aynı değil. Aşağı yukarı aynı
• > : Daha büyük, daha önemli
• < : Daha küçük, daha az
• ∃ : Var, bulunuyor
• ∈ : -in parçasıdır, elemanıdır, -e aittir, aynı ailedendir
• ∉ : -in parçası değildir, -e ait değildir, yabancıdır
• e/g : -e göre
• + : Ve, Artı, İlave
• ± : Aşağı yukarı, az çok
• ♂ : Erkek
• ♀ : Kadın
• ... : Vb.

Not Almayla İlgili Bazı Öneriler:

• Okunaklı yazmaya, mümkün olduğunca karalama yapmamaya ve uygun genişlikte kâğıt/defter kullanmaya dikkat edin.
• Sonradan ekleme yapabilmek için satır aralarında uygun boşluk bırakın.
• Bütün cümleleri not etmektense temel düşünceleri anahtar sözcükler halinde yazın.
• Kısaltma ve semboller kullanmaktan çekinmeyin. Ancak ne anlama geldiklerini anımsama güçlüğü çekmemek için bu kısaltma ve sembollerin anlamlarını önceden belirleyerek standartlaştırın.
• Aynı konuyla ilgili notlarınızı tek bir yerde toplayın.
• Notlarınızı tarihlendirin.
• Unutmayın her şeyi not almak aslında hiçbir şeyi not almamaktır.
• Tek başına not almak öğrenmenin kalıcılığını güvenceye almaz. Bu nedenle alınan notları tekrar gözden geçirmek önemlidir.

11. Etkin Okuma Ve Dinlemede Dikkat Edilecek Başlıklar

Buraya kadar anlattıklarımızı toparlama amacıyla etkin okuma ve dinlemede dikkat edilecek bazı başlıkları şöyle sıralayabiliriz:

• Süreklilik
• Seçicilik
• Mesafe koyabilmek
• Geniş bakış açısı
• Metnin ana düşüncesini kavrayabilmek
• İçeriğe, düzenlemeye ve yazarın yaklaşımına dair soru sorabilmek
• Bilmediğimiz sözcük ve kavramları araştırmak
• Sentez ve değerlendirme yapabilmek
• Okunanı yeniden üretebilmek
• Sonuç çıkarabilmek
• Bilgiyi korumak için not almak

12. Okuma Süreci Karşılaştırması

Okuma sürecinin en yararlı biçimde nasıl gerçekleştirileceğini açıklamak için okuma alışkanlığı edinmiş etkin bir okur ile henüz okuma alışkanlığı geliştirmemiş bir okurun; okuma öncesinde, okuma sırasında ve okuma sonrasındaki genel durumunu karşılaştırarak sunalım:

Okumadan Önce

Okuma Alışkanlığını Geliştirmiş Etkin Bir Okur:

• Okumanın bir anlam araştırması olduğunu bilir.
• Okumaya öğrenmek ya da eğlenmek için özgürce yönelir.
• Farklı metinlerin değişik nitelikleri olduğunu bilir.
• Metnin anlamını ve yapısını, içerik ve biçimini kavramak için daha önce edindiği bilgilerden yararlanır.
• Metni hangi amaçla okuyacağını bilir.
• Kitabın dizininden, içindekiler tablosundan, resim/fotoğraf ve şemalarından yararlanarak metinde ne anlatılacağını, sezmeye, kavramaya çalışır.

Okuma Alışkanlığını Henüz Geliştirememiş Bir Okur:

• Art arda gelen sözcüklerin ve cümlelerin anlamlarını kavramanın yeterli olduğunu düşünür.
• Sadece mecbur kalırsa okur.
• Metni hangi amaçla okuyacağını tespit etmez.
• Okumadan önce, tür ve konu hakkında daha önceden bildiklerini zihninde derleyip toplamaz ve onlardan yararlanmaz.
• Kendine güveni olmadan okur. Etkiye açıktır.

Okuma Sırasında

Okuma Alışkanlığını Geliştirmiş Etkin Bir Okur:

• Okurken bütün dikkatini okuduğu şeye verir.
• Okurken sözlüğe çok seyrek bakacak kadar fazla terim ve sözcük bilir.
• Cümle kuruluşlarına hâkimdir, fikirleri anlamak ve birbirine bağlamak için dilbilgisi belirtilerinden yararlanır.
• Fikirlerin zincirleme gelişimini not ederken ilişkinin niteliğini belirten işaretlerden yararlanır. Yani fikirleri not etmekle yetinmez, onlar arasındaki ilişkinin niteliğini de tespit eder.
• Okuduğu yazıyı daha iyi anlamak için yazının türüyle ve tipiyle ilgili eski bilgilerinden yararlanır.
• Sadece bir fikir edinmek için yaptığı okumalarda, sadece kendisini ilgilendiren şeyleri dikkatle okur ve satır ya da sayfa atlamaktan korkmaz.
• Metinden elde ettiği bilgileri, o konuda eskiden bildiği şeylerle devamlı olarak karşılaştırır.
• Okuduklarını anlayıp anlamadığını devamlı olarak kontrol eder.

Okuma Alışkanlığını Henüz Geliştirememiş Bir Okur:

• Kendisini okuduğu şeye vermekte güçlük çeker, ilgisi dağınıktır.
• Mırıldanarak okur.
• Okurken bilmediği sözcük sayısı fazla olduğundan çok sık sözlüğe bakmak zorunda kalır.
• Metni daha iyi anlamak için dil bilgisi bilgilerinden ve metin analizi bilgilerinden yararlanmaz.
• Okumasının amaçlarına göre okuma tarzını değiştirme alışkanlığı yoktur, her metni aynı şekilde okur. Bir okuma stratejisi geliştirmemiştir.
• Genel olarak okuması yavaştır.
• Metni anlayıp anlamadığı konusunda açık bir fikri yoktur.
• Okuduklarını anlayıp anlamadığını kontrol etme alışkanlığı yoktur.
• Anlamadığı şeyler üzerinde durmaz.

Okuduktan Sonra

Okuma Alışkanlığını Geliştirmiş Etkin Bir Okur:

• Okumanın amacına ulaşıp ulaşmadığını düşünür.
• Okuduklarından yararlanarak o konuda edindiği yeni bilgileri tespit eder, eskileriyle birleştirir.
• Başlıca fikirleri özetler.
• Okuduğu yazıyla ilgili kişisel görüşlerini ve eleştirilerini not eder.
• Elde ettiği bilgileri kontrol etmek, tamamlamak için başka kaynaklardan da yararlanır.

Okuma Alışkanlığını Henüz Geliştirememiş Bir Okur:

• Ne okuduğunu, nelerden bahsedildiğini pek hatırlamaz.
• Okuduğu şeyin eski bilgilerine neler eklediğini düşünmez.
• Kişisel görüşlerini, eleştirilerini belirginleştirmez.
• O konudaki bilgilerini başka kaynaklardan yararlanarak tamamlamayı düşünmez.

Klasik Açıklamalı Test

Önce aşağıdaki soruları çöz. Cevabı işaretledikten sonra açıklamayı açarak gerekçeyi kontrol et.