Anlatım Bozuklukları: Konu Anlatımı ve Gerçek Örnekler

Gazete haberlerinde editörlerin gözünden kaçan, bazen anlamı tamamen değiştiren, bazen de mantık hatasına yol açan anlatım bozukluğu örnekleri aşağıda kategorize edilmiştir. Bu yazımızda, medyada anlatım bozuklukları konusunu gerçek gazete kupürleri ve köşe yazısı örnekleriyle inceliyoruz.

Anlatım Bozukluğu Nedir?

Anlatım bozukluğu; bir cümlenin anlamını, mantığını, açıklığını veya dil bilgisel kuruluşunu zedeleyen kullanımlardır. Bir cümle dil bilgisi bakımından yüzeyde doğru görünebilir fakat sözcüklerin anlam ilişkisi yanlış kurulmuş olabilir. Tersine, cümlenin ne demek istediği anlaşılabilir; ancak özne, nesne, tümleç ya da yüklem arasında yapısal bir uyumsuzluk bulunabilir. Bu nedenle anlatım bozuklukları iki büyük grupta ele alınır: anlama dayalı bozukluklar ve yapıya dayalı bozukluklar.

Üniversite düzeyinde amaç yalnız “bu cümlede hata var” diyebilmek değildir. Öğrencinin hatanın hangi dil düzeyinde oluştuğunu, anlamı nasıl değiştirdiğini ve cümlenin hangi müdahaleyle düzeltilebileceğini açıklayabilmesi beklenir. Bu nedenle her örnekte üç soru sorulmalıdır: Bozukluk nerede? Neden bozuk? En az müdahaleyle nasıl düzeltilir?

Hızlı Anlatım Bozukluğu Örnekleri: Yanlış → Doğru

1. Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları

1.1. Gereksiz Sözcük Kullanımı

Bir cümlede aynı anlamı karşılayan iki sözcüğün veya söz grubunun gereksiz biçimde yan yana kullanılması duruluk ilkesini bozar. Gereksiz sözcüğü belirlemenin en pratik yolu, şüpheli sözcüğü cümleden çıkarmaktır. Cümlenin anlamında hiçbir eksilme olmuyorsa sözcük gereksiz olabilir.

Yanlış: “Bu konuyu tekrar yeniden ele alacağız.”
Doğru: “Bu konuyu yeniden ele alacağız.”

Yanlış: “Bu iki ülke arasında karşılıklı görüş alışverişi yapıldı.” Burada “alışveriş” sözcüğü zaten karşılıklılık anlamı taşıdığı için bağlama göre “karşılıklı” gereksiz olabilir.

1.2. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması

Anlamca birbirine yakın görünen sözcükler her bağlamda birbirinin yerine kullanılamaz. Sözcüğün sözlük anlamı kadar eşdizimlilik yani hangi sözcüklerle doğal biçimde birlikte kullanıldığı da önemlidir.

Yanlış: “Bu ilaç ağrıyı iyileştirir.”
Doğru: “Bu ilaç ağrıyı dindirir.” İnsan veya hastalık iyileşebilir; ağrı ise diner, azalır ya da giderilir.

Yanlış: “Bu davranışın toplumda olumlu tepkiler doğurması bekleniyor.” Eğer bağlamda “tepki” açıkça karşı çıkma anlamındaysa “olumlu karşılık” veya “olumlu yankı” daha uygun olabilir. Sözcük seçimi bağlama göre değerlendirilmelidir.

1.3. Anlamca Çelişen Sözcüklerin Birlikte Kullanılması

Kesinlik bildiren bir sözle ihtimal bildiren başka bir söz aynı yargıyı çelişkili hâle getirebilir.

Yanlış: “O, kesinlikle belki yarın gelir.”
Doğru: “O, belki yarın gelir.” veya “O, kesinlikle yarın gelir.”

Benzer biçimde “aşağı yukarı tam üç saat”, “mutlaka gelebilir” gibi yapılar da bağlama göre kesinlik–olasılık çatışması doğurabilir.

1.4. Mantık ve Sıralama Yanlışları

Cümlenin dil bilgisi doğru olsa bile kavramlar arasındaki mantıksal ilişki hatalı olabilir. Özellikle azdan çoğa, kolaydan zora, parçadan bütüne gibi sıralamalar sınavlarda sık kullanılır.

Yanlış: “Bırakın üniversiteyi bitirmeyi, okuma yazma bile bilmiyor.” Bu kullanım mantıklıdır; çünkü zor olan “üniversiteyi bitirmek” önce, daha temel olan “okuma yazma bilmek” sonra verilmiştir. Buna karşılık “Bırakın okuma yazma bilmeyi, üniversiteyi bile bitiremez.” biçimi mantıksal sıralamayı bozar.

Yanlış: “Soruların hepsini çözdü, yalnız üç soruyu boş bıraktı.” “Hepsi” ile “üçünü boş bırakmak” aynı anda doğru olamaz. “Soruların çoğunu çözdü…” denmelidir.

1.5. Deyim ve Kalıp Sözlerin Yanlış Kullanılması

Deyimler kalıplaşmış yapılardır; sözcükleri keyfî biçimde değiştirildiğinde veya deyimin anlamı bağlama uymadığında anlatım bozukluğu oluşur.

Yanlış: “Başarılarını görünce göğsü kabardı ve çok üzüldü.” “Göğsü kabarmak” gururlanmak anlamına gelir; “üzülmek” ile bağlamca çelişir.

Yanlış: “Bu olay bardağı taşıran son nokta oldu.” Kalıp kullanım “bardağı taşıran son damla”dır.

1.6. Anlam Belirsizliği

Zamirlerin, tamlamaların veya noktalamanın yetersizliği bir cümlenin birden fazla biçimde anlaşılmasına yol açabilir.

Belirsiz: “Ali, Ahmet’e onun kitabını getirdi.” “Onun” zamiri Ali’yi mi, Ahmet’i mi, başka birini mi gösteriyor? Bağlam açık değilse cümle yeniden kurulmalıdır.

Belirsiz: “Genç öğretmeni görünce sevindi.” Kim gençtir: öğretmen mi, onu gören kişi mi? “Genç, öğretmeni görünce sevindi.” veya “Genç öğretmeni görünce öğrenci sevindi.” gibi bir düzenleme gerekir.

1.7. Yanlış Karşılaştırma ve Derecelendirme

Karşılaştırma bildiren yapılar karşılaştırılan unsur sayısına ve bağlama uygun olmalıdır.

Yanlış: “İki kardeşten en küçüğü üniversitede okuyor.”
Doğru: “İki kardeşten küçüğü üniversitede okuyor.” “En küçük” üç veya daha fazla unsurun bulunduğu karşılaştırmalarda kullanılır.

2. Yapıya Dayalı Anlatım Bozuklukları

2.1. Özne–Yüklem Uyumsuzluğu

Özne ile yüklem arasında kişi veya sayı bakımından gerekli uyum kurulmadığında anlatım bozukluğu ortaya çıkar. Türkçede özellikle birleşik öznelerde ve insan dışı çoğul öznelerde kullanım kurallarına dikkat edilir.

Yanlış: “Ne sen ne de ben bu işi yapabilir.”
Doğru: “Ne sen ne de ben bu işi yapabiliriz.” Birinci ve ikinci kişi birlikte bulunduğunda yüklem birinci çoğul kişiyle kurulur.

Yanlış: “Öğrencilerin başarıları yükseldi ve sınavı kazandı.” İlk yüklemin öznesi “başarıları”, ikinci yüklemin öznesi ise “öğrenciler” olmalıdır. Cümle “Öğrencilerin başarıları yükseldi ve öğrenciler sınavı kazandı.” biçiminde kurulabilir.

2.2. Özne Eksikliği

Birden fazla yüklemin bulunduğu yapılarda ilk yükleme ait öznenin ikinci yüklemle anlamca uyuşmaması özne eksikliğine yol açabilir.

Yanlış: “Kitabın dili çok akıcıydı ve bir gecede okudum.” İlk bölümün öznesi “kitabın dili”dir; ikinci bölümde “ben” öznesi gerekir. Doğru: “Kitabın dili çok akıcıydı; kitabı bir gecede okudum.”

2.3. Nesne Eksikliği

Sıralı veya bağlı cümlelerde bir yüklemin nesnesi ikinci yükleme otomatik olarak bağlanamıyorsa nesne eksikliği oluşur.

Yanlış: “Toplantıda alınan kararları değerlendirdik ve hayata geçirdik.” Eğer “hayata geçirmek” fiilinin nesnesi açıkça kararlar ise cümle çoğu bağlamda anlaşılır; ancak sınav tipi örneklerde ortak ögenin iki yükleme de dil bilgisel olarak uygun bağlanıp bağlanmadığı kontrol edilmelidir. Daha açık biçim: “Toplantıda alınan kararları değerlendirdik ve onları hayata geçirdik.”

2.4. Tümleç Eksikliği

Bir yüklemin istediği yönelme, bulunma veya ayrılma tümleci başka bir yüklemle ortaklaştırılamadığında yapı bozulabilir.

Yanlış: “Arkadaşını çok sever ve her zaman güvenir.” “Sevmek” belirtme durumu isterken “güvenmek” yönelme durumu ister: Doğru: “Arkadaşını çok sever ve ona her zaman güvenir.”

2.5. Tamlama Yanlışları

İsim ve sıfat tamlamalarının ortak ögeleri yanlış bağlandığında yapısal bozukluk görülebilir.

Yanlış: “Bu kitap gençlerin kişilik ve düşüncelerini geliştirir.” “Gençlerin düşünceleri” doğruyken “gençlerin kişilik” eksik kalır. Doğru: “Bu kitap gençlerin kişiliklerini ve düşüncelerini geliştirir.”

2.6. Çatı Uyumsuzluğu

Aynı yapıda etken ve edilgen fiillerin mantıksız biçimde ortaklaştırılması çatı uyuşmazlığına yol açabilir.

Yanlış: “Toplantıda sorunlar tartışıldı ve çözüm aradık.” İlk yüklem edilgen, ikinci yüklem etken ve gizli öznesi “biz”dir. Doğru: “Toplantıda sorunları tartıştık ve çözüm aradık.” veya “Toplantıda sorunlar tartışıldı ve çözüm arandı.”

2.7. Yüklem, Kip ve Paralellik Sorunları

Sıralı yapılarda yüklemlerin kişi, kip ve yapı bakımından paralel kurulması gerekir.

Yanlış: “Spor yapmayı seviyor, her sabah koşuyor ve yüzmeye giderdi.” Zaman düzlemi gerekçesiz biçimde değişmektedir. Bağlama göre “…koşuyor ve yüzmeye gidiyor.” biçimi daha tutarlıdır.

Yanlış: “Bu olay beni hem şaşırttı hem de çok üzüldüm.” İlk yüklem “beni şaşırttı”, ikinci yüklem “ben üzüldüm” biçiminde farklı kuruluşlara sahiptir. Doğru: “Bu olay beni hem şaşırttı hem de çok üzdü.”

3. Anlatım Bozukluğu Sorularında Çözüm Yöntemi

1. Cümleyi anlam için oku: Çelişki, gereksiz tekrar, yanlış sözcük veya mantık hatası var mı?
2. Yüklemi bul: Cümlenin merkezindeki yargıyı belirle.
3. Yüklemin istediği ögeleri kontrol et: Kim yaptı? Neyi yaptı? Kime/neye yaptı? Nerede/nereden?
4. Ortak öge testini uygula: Bir özne, nesne veya tümleç iki yükleme de gerçekten bağlanabiliyor mu?
5. Paralellik kontrolü yap: Kip, kişi, çatı ve tamlama yapıları uyumlu mu?
6. En az müdahaleyle düzelt: Cümleyi bütünüyle yeniden yazmadan sorunun kaynağını ortadan kaldır.

BÖLÜM 1: Medyanın Dilinde Anlatım Bozukluğu: Haber Metinleri

Haber editörlerinin dikkatsizliği sonucu ortaya çıkan; bazen anlamı bulanıklaştıran, bazen de mantık hatasına yol açan yanlışlar şunlardır:

1. Anlam Belirsizliği Yaratan Hatalar

Sözcüklerin yanlış yerde kullanılması veya noktalama eksikliği, cümlenin yanlış anlaşılmasına yol açar.

• Hatalı Kullanım: “Artvin’in Murgul ilçesinde yaşanan olayda şişirilen balon elinde patlayan Yağız Şeyoğlu’nun soluk borusuna balon parçası kaçtı.” (Taka Gazetesi, 01.08.2019)
  • Doğrusu: Artvin’in Murgul ilçesinde yaşanan olayda, Yavuz Şeyoğlu’nun şişirmiş olduğu balonun elinde patlamasıyla soluk borusuna balon parçası kaçtı.
• Hatalı Kullanım: “Sahil Güvenlik Komutanlığı’na bağlı TCSG-83 isimli 30 Ağustos Zafer Bayramı’nda Akçaabat İskelesi’ne demirledi.” (Akçaabat Gazetesi, 04.09.2018)
  • Doğrusu: Sahil Güvenlik Komutanlığı’na bağlı TCSG-83 isimli gemi, 30 Ağustos Zafer Bayramı’nda Akçaabat İskelesi’ne demirledi. (Nesne eksikliği)

2. Mantık ve Sıralama Hataları

Olayların oluş sırasının ters verilmesi veya mantığa aykırı ifadelerdir.

• Hatalı Kullanım: “Kaza yerine gelen sağlık ekipleri tarafından minibüsten atlayarak kurtulmaya çalışan 4 kişi yapılan ilk müdahalenin ardından çeşitli hastanelere kaldırıldı.” (Hürriyet, 31.01.2020)
  • Analiz: Cümleye göre sanki “sağlık ekipleri minibüsten atlamış” gibi bir anlam çıkıyor.
  • Doğrusu: Minibüsten atlayarak kurtulmaya çalışan 4 kişi, kaza yerine gelen sağlık ekipleri tarafından yapılan ilk müdahalenin ardından çeşitli hastanelere kaldırıldı.
• Hatalı Kullanım: “Dünyanın dört bir yanından bırakın ses çıkarmayı yorum yapan az insan var.” (Sonsöz, 08.08.2023)
  • Analiz: “Ses çıkarmak” kolay, “yorum yapmak” zordur. Mantık sıralaması yanlıştır.
  • Doğrusu: Bırakın yorum yapmayı, ses çıkaran bile az insan var.
• Hatalı Kullanım: “Hamdi Zıvalıoğlu 1-0 galip kazandıkları Bucaspor maçından oynanan oyundan ve alınan sonuçtan memnun olduğunu söyledi.” (Kuzey Ekspres, 20.11.2018)
  • Doğrusu: Hamdi Zıvalıoğlu 1-0 galip geldikleri Bucaspor maçından… (“Galip kazanmak” yanlış bir kullanımdır).

3. Gereksiz Sözcük Kullanımı (Duruluk İlkesine Aykırılık)

Aynı anlama gelen sözcüklerin veya eklerin bir arada kullanılmasıdır.

• Hatalı Kullanım: “Kışın fiyatlar daha da yükseleceği için mecburen almak zorundayız.” (Sonsöz, 05.08.2023)
  • Doğrusu: Kışın fiyatlar daha da yükseleceği için (şimdiden) almak zorundayız. (“Mecburen” ve “zorundayız” aynı kapıya çıkar.)
• Hatalı Kullanım: “Bugüne kadar olumsuz bir şikâyet gelmedi.” (Sonsöz, 09.08.2023)
  • Doğrusu: Bugüne kadar bir şikâyet gelmedi. (Şikayet zaten olumsuz bir durumdur.)
• Hatalı Kullanım: “Karaman Valisi Fahri Meral ziyaretine ilk Tepebaşı Köyü’nden başladı.” (Karaman’da Uyanış, 2017)
  • Doğrusu: Karaman Valisi Fahri Meral ziyaretlerine Tepebaşı Köyü’nden başladı. (“İlk” ve “başlamak” aynı eylemi işaret eder.)
• Hatalı Kullanım: “…öğrencilere YGS sınavı öncesi…” veya “…zorlu ÖSS sınavına girilir.”
  • Doğrusu: YGS öncesi / ÖSS’ye girilir. (YGS’nin “S”si zaten Sınav demektir.)
• Hatalı Kullanım: “Yağlıderespor’un yeni transferlerinden Murat hoca 3 gol birden atarak hat-rick yaptı.” (Yöremiz, 23.02.2016)
  • Doğrusu: …Murat hoca hat-trick yaptı. (Hat-trick zaten 3 gol atmaktır.)

4. Noktalama Eksikliğinden Kaynaklanan Hatalar

Virgülün kullanılmaması sebebiyle özne ve nesnenin birbirine karıştığı durumlardır.

• Hatalı Kullanım: “Hırsızların evini kullanılamaz hale getirdiğini belirten Başaran…” (Rehber, 08.08.2023)
  • Doğrusu: Hırsızların, evini kullanılamaz hâle getirdiğini belirten Başaran… (Virgül olmazsa “Hırsızların evi” anlamı çıkar.)
• Hatalı Kullanım: “İnşallah en kısa zamanda TMO alım kampanyası ve fiyatını kamuoyuyla paylaşacaktır.” (Büyükliman Gazetesi, 03.08.2018)
  • Doğrusu: İnşallah en kısa zamanda TMO, alım kampanyası ve fiyatını kamuoyuyla paylaşacaktır.
• Hatalı Kullanım: “Dere yatağındaki işletmelerin atık sularının karıştığı dere görüntüsü nedeniyle tepkilere hedef oluyor.” (Yomra Son Haber, 07.12.2020)
  • Doğrusu: Dere yatağındaki işletmelerin atık sularının karıştığı dere, görüntüsü nedeniyle tepkilere hedef oluyor.

BÖLÜM 2: Köşe Yazarlarından Anlatım Bozukluğu İncileri

Tanınmış köşe yazarlarının ve gazetecilerin yazılarında yaptıkları dil yanlışları aşağıda kategorize edilmiştir.

A. Yanlış Kelime Kullanımı

• Hatalı Kullanım: “Bu roman için deyim yerindeyse ‘sosyolojik bir iman’ gerekmiştir diye düşünüyorum.” (Sema Aslan, Radikal Kitap)
  • Eleştiri: Cümledeki “deyim” sözcüğü yanlış kullanılmıştır, doğrusu “deyiş” olmalıydı.
• Hatalı Kullanım: “Öbür dikkatimi çeken Mehmet Altan’ın Star’daki yazısı, daha doğrusu yazısının başlığı idi.” (Doğan Heper, Milliyet)
  • Eleştiri: “Öbür” sözcüğü yanlış yerde kullanılmıştır. Doğrusu: “Dikkatimi çeken öbür (diğer) şey…” olmalıydı.

B. Yazım Yanlışları (Bitişik/Ayrı Yazım)

• Hatalı Kullanım: “Örnek pekçok… ” (Ali Bayramoğlu, Yeni Şafak)
  • Doğrusu: TDK kurallarına göre “pek çok” ayrı yazılır.
• Hatalı Kullanım: “Öyle ki, ayrıntı detektörü H. Devrim dahi sizi farketmez.” (Serhan Ada, Radikal)
  • Doğrusu: Yardımcı fiille kurulan “fark etmez” sözcüğü ses düşmesi olmadığı için ayrı yazılır.
• Hatalı Kullanım: “Gerçektende, öğreneceğiniz her yabancı dil, sizi 2’ye çarpacaktır.” (M. Ali Birand, Posta)
  • Doğrusu: Bağlaç olan “de” ayrı yazılmalıdır (Gerçekten de). Ayrıca “2’ye” değil, okunuşa göre “2’yle” (ikiyle) yazılmalıydı.

C. Noktalama Hataları

• Hatalı Kullanım: “Herkesin meşrebine göre bir futbol yorumu var.” (Salih Kılıç, Star)
  • Eleştiri: Yazar burada “göre” edatından sonra virgül kullanmamalıydı.
• Hatalı Kullanım: “Güçlü bir savunma yapan Av. Labori’yi, 14 Ağustosta bir kişi tabanca ile yaralar.” (Sami Selçuk, Star)
  • Eleştiri: Belirli bir tarih bildiren ay adlarından sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır: 14 Ağustos’ta.
• Hatalı Kullanım: “Şanlıurfa’nın Viranşehir İlçesi’nden Diyarbakır’a gelirken…” (Mehmet Altan, Star)
  • Eleştiri: Özel ada dahil olmayan “ilçe, köy” vb. sözler küçük harfle başlar ve kesme işareti konmaz: Viranşehir ilçesinden.

D. Dil Bilgisi ve Yapısal Bozukluklar

• Hatalı Kullanım: “En saçması da 1 milyona yakın aday sınava girdi.” (Abbas Güçlü, Milliyet)
  • Eleştiri: İki ayrı cümle birbirine yanlış bağlanmış. Doğrusu: “En saçması da şu: 1 milyona yakın aday sınava girdi…” olmalıydı.
• Hatalı Kullanım: “Ortak çözümler bulmak ve hayata geçirmek zorundayız.” (Yiğit Bulut, Habertürk)
  • Eleştiri: Nesne eksikliği var. “…ve onları (çözümleri) hayata geçirmek zorundayız.” denilmeliydi.
• Hatalı Kullanım: “Öğrenciler dün başlayan tercih yapma işlemlerini 17 Temmuz’da sona erecek.” (Yaşar Özay, Sabah)
  • Eleştiri: Özne-yüklem uyumsuzluğu ve ek yanlışı var. Doğrusu: “Öğrencilerin dün başlayan tercih yapma işlemleri…”

E. Karma Hatalar Zinciri

• Hatalı Kullanım: “Hükümetlerin kurulma düzenlerinden tutun, dinlerin “işletmelerine,” çocuk olma mevhumundan tutun…” (Pelin Batu, Habertürk)
  • Eleştiri:
    1. “Mevhum” (var sanılan) değil, “mefhum” (kavram) olmalıydı.
    2. “Antik Yunanistan” değil, “Antik Yunan” denmeli.
    3. “Fransız devrimi” özel ad olduğu için “Fransız Devrimi” şeklinde büyük yazılmalı.

Kaynakça ve İleri Okuma

Konuyla ilgili daha detaylı akademik çalışmalara aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz:

• Günümüze Kadar Çıkarılan Gazetelerdeki Anlatım Bozuklukları
• Yerel Gazetelerdeki Anlatım Bozukluğu Sorunu: Batman Örneği
• Gazetelerde Anlatım Sorunu: Karaman Örneği

GİRESUN İLİ YEREL (YAZILI) BASININDA YAPILAN
YAZIM-NOKTALAMA YANLIŞLIKLARI VE ANLATIM BOZUKLUKLARI YÜKSEK LİSANS TEZİ

TRABZON İLİ YEREL (YAZILI) BASININDA YAPILAN YAZIMNOKTALAMA YANLIŞLARI VE ANLATIM BOZUKLUKLARI Yüksek Lisans Tezi

Dersin Pdf Dokümanı İçin Tıklayınız