Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri | Dil Aileleri ve Altay Teorisi

Hızlı geçiş: Yapı Bakımından · Köken Bakımından · Ural–Altay · Altay Teorisi · Türkçenin Yeri · Dil–Kültür–Düşünce · 20 Soru

1. Dünya Dilleri Neden Sınıflandırılır?

Dünyada binlerce doğal dil vardır. Bu dillerin bazıları kelime kuruluşu bakımından birbirine benzer, bazıları ise tarihî olarak ortak bir ata dilden gelişmiştir. Dilbilimciler bu benzerlikleri anlamlandırabilmek için dilleri farklı ölçütlere göre sınıflandırır.

Üniversite Türk Dili derslerinde iki sınıflandırma özellikle önemlidir:

• Yapı bakımından sınıflandırma: Sözcüklerin nasıl kurulduğuna, kök ve eklerin nasıl birleştiğine bakar.
• Köken bakımından sınıflandırma: Diller arasında tarihî akrabalık bulunup bulunmadığını araştırır.

İki dilin yapısal olarak birbirine benzemesi, onların mutlaka akraba olduğu anlamına gelmez. Örneğin farklı dil ailelerine mensup diller benzer biçimde eklemeli özellik gösterebilir.

2. Yapı Bakımından Dünya Dilleri

Geleneksel öğretim modelinde diller yapı bakımından genel olarak yalınlayan, eklemeli ve bükümlü olmak üzere üç ana tipte ele alınır. Modern dil tipolojisi bu sınırların mutlak olmadığını; bir dilin birden fazla yapısal özellik gösterebileceğini vurgular.

2.1. Yalınlayan Diller

Bu dillerde sözcükler çekim sırasında görece az biçim değiştirir. Dil bilgisel ilişkiler çoğunlukla sözcük sırası, bağımsız görev sözcükleri veya başka araçlarla kurulur. Çince çeşitleri bu tipe verilen yaygın örneklerdendir. Eski ders kitaplarında kullanılan “tek heceli diller” adı, her sözcüğün mutlaka tek heceli olduğu anlamına gelmediği için yalınlayan terimi daha açıklayıcıdır.

2.2. Eklemeli Diller

Eklemeli dillerde kök veya gövdeye yapım ve çekim ekleri belirli bir sıra içinde eklenir. Eklerin sınırları ve görevleri çoğu zaman açık biçimde seçilebilir.

2.3. Bükümlü Diller

Bükümlü dillerde tek bir biçim birden fazla dil bilgisel görevi aynı anda taşıyabilir veya kelime kökünde değişmeler görülebilir. Latince ve birçok Hint-Avrupa dili geleneksel örneklerdendir. Arapça gibi kök içi değişmelerin güçlü olduğu diller de geleneksel ders anlatımlarında bu başlık altında ele alınabilir.

3. Köken Bakımından Dünya Dilleri

Köken bakımından sınıflandırmada amaç, dillerin ortak bir tarihî ata dilden gelişip gelişmediğini belirlemektir. Bunun için yalnızca birkaç benzer sözcüğe bakmak yeterli değildir. Düzenli ses denklikleri, temel söz varlığı, biçimbilimsel karşılıklar ve tarihsel veriler birlikte değerlendirilir.

Başlıca dil ailelerinden bazıları şunlardır:

• Hint-Avrupa: İngilizce, Almanca, Fransızca, İspanyolca, Rusça, Farsça, Hintçe ve daha birçok dil.
• Afro-Asyatik: Arapça, İbranice, Amharca gibi dillerin bulunduğu geniş aile.
• Ural: Fince, Estonca, Macarca ve çeşitli Ural dilleri.
• Çin-Tibet: Mandarin başta olmak üzere Çin dilleri ile Tibet-Birman grubundaki çok sayıda dil.
• Dravid: Tamilce, Telugu, Kannada, Malayalam gibi Güney Asya dilleri.
• Türk dilleri: Türkiye Türkçesi, Azerbaycanca, Türkmence, Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, Yeni Uygurca, Tatarca, Başkurtça, Sahaca, Çuvaşça ve diğerleri.

4. Ural–Altay Görüşünden Ural ve Altay Ayrımına

Eski dil tarihi kitaplarında “Ural–Altay dil ailesi” ifadesiyle sıkça karşılaşılır. Bu yaklaşım, Ural bölgesinde ve Orta/Kuzey Asya’da konuşulan bazı diller arasında görülen benzerlikleri ortak kökenle açıklamaya çalışan tarihî bir sınıflandırma geleneğidir.

Bu diller arasında özellikle eklemeli yapı, ünlü uyumu eğilimleri, dil bilgisel cinsiyetin bulunmaması, eklerin önemli rol oynaması ve söz dizimindeki bazı paralellikler araştırmacıların dikkatini çekmiştir. Ancak zamanla karşılaştırmalı çalışmalar derinleşmiş ve Ural ile Altay adı altında toplanan dillerin tek bir kanıtlanmış aile olarak ele alınması sorunlu görülmeye başlanmıştır.

Bu nedenle ders anlatımında tarihî gelişimi şu şekilde göstermek yararlıdır:

Böylece Ural dilleri ayrı bir tarihî aile olarak incelenirken, Türk, Moğol ve Tunguz-Mançu dilleri arasındaki olası genetik ilişki Altay teorisi çerçevesinde tartışılmıştır.

5. Ural Dil Ailesi

Ural dil ailesi içinde Fince, Estonca ve Macarca en çok bilinen diller arasındadır. Ayrıca Rusya ve kuzey Avrasya’da konuşulan çok sayıda başka Ural dili vardır. Türkçe ile Ural dilleri arasında bazı yapısal benzerlikler bulunması, Türkçenin Ural ailesine ait olduğu anlamına gelmez.

6. Altay Teorisi

Altay teorisi, Avrasya’daki bazı dil gruplarının tarihî olarak ortak bir kaynaktan gelmiş olabileceğini savunan bir akrabalık hipotezidir. Teorinin klasik veya “çekirdek” biçiminde üç büyük grup öne çıkar:

• Türk dilleri
• Moğol dilleri
• Tunguz-Mançu dilleri

Altay teorisinin genişletilmiş bazı biçimlerinde Korece ve Japonca/Japon dilleri de tartışmaya dâhil edilmiştir. Ancak bu genişletilmiş model bütün araştırmacılar tarafından kabul edilmiş değildir.

6.1. Neden Aynı Grupta Düşünülmüşlerdir?

Altay teorisini geliştiren araştırmacılar, bu dillerde görülen bazı ortak veya benzer özelliklerden hareket etmişlerdir. Bunlar arasında şunlar sayılır:

• Eklemeli yapının güçlü olması,
• Ünlü uyumu veya ünlü uyumuna benzer sistemlerin görülmesi,
• Eklerin kelime kökünden sonra gelmesi,
• Gramatik cinsiyetin sınırlı veya bulunmaması,
• Özne–tümleç–yüklem düzeninin yaygın olması,
• Bazı biçimbilimsel ve sözlüksel paralellikler.

Fakat burada kritik bir dilbilim ilkesi vardır: Yapısal benzerlik tek başına ortak kökeni kanıtlamaz. Benzer özellikler tarihî temas, uzun süreli komşuluk veya birbirinden bağımsız gelişim sonucunda da ortaya çıkabilir.

7. Altay Teorisine Göre Türkçenin Yeri

Bu ders notunda kullanılan tarihî Altay teorisi şemasına göre Türkçenin yeri şu şekilde gösterilebilir:

Buradaki Türk kolu, kendi içinde tarihî ve çağdaş gruplara ayrılır. Üniversite düzeyinde en çok karşılaşılan gruplardan bazıları şöyledir:

• Oğuz grubu: Türkiye Türkçesi, Azerbaycanca, Türkmence, Gagavuzca.
• Kıpçak grubu: Kazakça, Kırgızca, Tatarca, Başkurtça ve çeşitli Kıpçak dilleri.
• Karluk grubu: Özbekçe ve Yeni Uygurca.
• Diğer tarihî kollar: Çuvaşça ve Sahaca gibi diller Türk dilleri içinde daha farklı tarihî gelişim çizgileri gösterir.

8. Türkçe Neden Ural Dil Ailesine Konulmaz?

Türkçe ile Fince veya Macarca arasında eklemeli yapı, eklerin kullanımı ve bazı ses özellikleri bakımından benzerlikler görülebilir. Ancak tarihî akrabalık yalnız tipolojik benzerlikle belirlenmez. Ural dillerinin kendi içindeki düzenli tarihî ilişkileri ayrı bir aile oluşturur. Türk dillerinin de kendi içlerinde düzenli ses ve biçim karşılıklarıyla izlenebilen ayrı bir tarihî ilişkisi vardır.

Bu nedenle “Türkçe eklemelidir; Macarca da eklemelidir; öyleyse ikisi aynı ailedendir.” biçimindeki çıkarım doğru değildir.

9. Dil Teması ile Akrabalık Arasındaki Fark

Türkçe tarih boyunca Arapça, Farsça, Moğolca, Yunanca, Fransızca, İtalyanca, Rusça ve başka birçok dille temas etmiştir. Bir dilden çok sayıda kelime almak, o dil ile genetik akrabalık kurulduğu anlamına gelmez.

Örneğin Türkiye Türkçesinde çok sayıda Arapça ve Farsça kökenli kelime bulunmasına rağmen Türkçe, Arapçayla aynı dil ailesine dönüşmez. Akrabalık; ödünçleme miktarından değil, dilin temel tarihî yapısından ve sistematik karşılaştırmalardan hareketle belirlenir.

10. Dil, Kültür ve Düşünce İlişkisi

10.1. Dil ve Kültür

Dil, bir toplumun kültürel birikimini taşıyan en önemli araçlardan biridir. İnsanlar yalnız bilgi aktarmak için değil; gelenekleri, değerleri, ortak hatıraları, inançları, mizahı ve toplumsal deneyimleri aktarmak için de dili kullanır. Atasözleri, deyimler, akrabalık adları, yemek adları, meslek terimleri ve tarihî kavramlar bir toplumun kültürünün dilde bıraktığı izlerdir.

Türkçenin çok geniş coğrafyalarda kullanılmış olması, onun farklı kültürlerle temas etmesine yol açmıştır. Bu temaslar söz varlığını zenginleştirmiş; buna karşılık Türkçe de konuşulduğu coğrafyalarda kültürel üretimin temel taşıyıcılarından biri olmuştur.

10.2. Dil ve Düşünce

Dil, düşüncenin kurulması ve aktarılmasında önemli rol oynar. İnsan soyut kavramları adlandırır, kavramlar arasında ilişkiler kurar, neden–sonuç bağlantıları oluşturur ve düşüncelerini başkalarıyla paylaşır. Söz varlığının gelişmesi, bir konuyu daha ayrıntılı biçimde ayırıp anlatmayı kolaylaştırabilir.

Bununla birlikte “insan yalnız dili kadar düşünebilir” gibi kesin yargılar doğru değildir. Görsel, mekânsal ve sezgisel düşünme gibi dil dışı bilişsel süreçler de vardır. En dengeli yaklaşım, dil ile düşüncenin karşılıklı etkileşim içinde olduğunu kabul etmektir.

10.3. Dil–Kültür–Düşünce Birlikteliği

Kültür yeni kavramlar üretir; dil bu kavramları adlandırır; adlandırılan kavramlar da insanların dünyayı daha ayrıntılı biçimde konuşmasına ve düşünmesine yardım eder. Bu nedenle dil, kültür ve düşünce birbirinden bütünüyle koparılamaz.

11. Tek Tabloda Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri

12. Sınavda En Çok Karıştırılan Noktalar

• Eklemeli = yapı bakımından bir sınıflandırmadır.
• Ural ile Altay aynı şey değildir; tarihî Ural–Altay görüşü daha sonra ayrı değerlendirilmiştir.
• Altay teorisi ile “Türk dilleri ailesi” ifadesi aynı düzeyde bir kavram değildir. Altay daha geniş bir tarihî akrabalık hipotezidir.
• Türkiye Türkçesi Oğuz grubundadır.
• Çok sayıda yabancı kelime kullanmak bir dilin genetik ailesini değiştirmez.
• Benzer yapı özellikleri tek başına genetik akrabalığın kanıtı değildir.

13. Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri – 20 Açıklamalı Soru