Makale Nedir? Özellikleri, Türleri ve Örnekleri

Hızlı geçiş: Makale Testi · Eleştiri · Türk Dili 2 Ders Notları

İçindekiler

1. Makale Nedir? — Tanım ve Kavramsal Çerçeve

Eğitim Kaynakları

2. Makalenin Tarihsel Gelişimi

3. Makale Neden Yazılır? — Amaç ve İşlev

4. Makalenin Temel Özellikleri

5. Makalede Olmazsa Olmazlar — Yapısal Zorunluluklar

6. Makale Türleri

7. Makale Yazım Süreci

8. Türk Edebiyatında Makale

9. Dunya Edebiyatında Makale

10. Kaynak Gösterme ve Akademik Etik

11. Değerlendirme Ölçütleri ve Sık Yapılan Hatalar

BÖLÜM 1

Makale Nedir? — Tanım ve Kavramsal Çerçeve

TANIM

“Makale; belirli bir konuyu, sorunu ya da düşünceyi bilimsel yöntem ve tutarlı bir mantık çerçevesinde ele alan, kanıtlara dayalı akıl yürütmeyle desteklenen, akademik dilde yazılmış özgün düzyazı türüdür.”

Makale, Türkçeye Arapça maqāla (söz, söylem) kökeninden geçmiştir. Batı dillerinde ise Latince articulus’tan türeyen article, Artikel, article karşılıkları kullanılmaktadır. Tüm bu etimolojiler, makalenin özünde bir ‘söyleme, dile getirme’ edimi bulunduğuna işaret eder. Makale, gazete yazısından bilimsel dergiye, deneme türünden akademik rapora kadar geniş bir yelpazeye yayılır. Bu nedenle makaleler genel olarak iki ana eksende değerlendirilir:

Gazete / Dergi Makalesi

• Güncel konuları ele alır

• Geniş okuyucu kitlesine hitap eder

• Dil daha erişilebilirdir

• Kaynak gösterme zorunlu değildir

• Öznel yargılar içerebilir

Akademik / Bilimsel Makale

• Özgün araştırma / analiz sunar

• Uzmanlara hitap eder

• Teknik dil ve terim zorunluluğu vardır

• Kaynak gösterme zorunludur

• Nesnel, kanıta dayalı yaklaşım esastır

BÖLÜM 2

Makalenin Tarihsel Gelişimi

Makale, birden fazla kültürün yazı geleneklerinde paralel biçimde gelişmiş; ancak Batı’da 16. yüzyıldan itibaren özgün bir yazın türü olarak tanımlanmıştır.

1. Antik Dönem — Öncüller (MÖ 5. yy – MS 5. yy)

Aristoteles’in Retorika’sı, Cicero’nun söylevleri ve Platon’un diyalogları, makalenin düşünsel atası sayılan argümantatif düzyazı geleneğini oluşturur. Aynı dönemde İslam dünyasında risale (küçük inceleme) geleneği de filizlenmektedir.

2. Türün Doğuşu — Michel de Montaigne (1580)

Fransız düşünür Montaigne, Essais (Denemeler) adlı yapıtında dağınık, kişisel, deneysel bir düzyazı bicimi ortaya koydu. ‘Essay’ kavramı buradan doğar; makale de bu geleneğin daha sistematik ve nesnel bir uzantısıdır.

3. Gazete Çağı — 17.–19. Yüzyıl

Matbaanın yaygınlaşması ve gazete yayıncılığıyla birlikte makale halka açıldı. The Spectator (1711), Le Figaro ve Osmanlı’da Tercüman-ı Ahval (1860) bu dönüşümün simgeleridir.

4. Bilimsel Makale — 19.–20. Yüzyıl

Üniversitelerin yaygınlaşması, akademik dergilerin kurulması (Nature, 1869) ve bilimsel disiplinleşmeyle birlikte makale katı bir yapıya kavuştu. Aynı dönemde Türkiye’de Tanzimat basını makaleyi edebi-fikri bir araç olarak benimsedi.

5. Dijital Dönüşüm — 21. Yüzyıl

Açık erişim (open access) hareketi, preprint sunucuları (arXiv, SSRN) ve dijital hakemli dergiler makale yayımcılığını köklü biçimde dönüştürdü. Veri paylaşımı, tekrarlanabilirlik ve şeffaflık gündemin merkezine girdi.

BÖLÜM 3

Makale Neden Yazılır? — Amaç ve İşlev

Makale: Kavram, Tarih, Yöntem ve Uygulama

Makalenin yazılma gerekçeleri birbirinden ayrışmaz biçimde iç içe geçmiştir. Aşağıdaki işlevler, bir makalenin okuyucuya ve bilgi birikimine katkısını özetler:

Bilgi üretmek ve paylaşmak

Makale, araştırmacının özgün bulgularını veya yorum gücünü kamuoyuna sunmasının en işlevsel yoludur. Yayımlanan her makale, alandaki bilgi birikimini artırır ve sonraki araştırmalara zemin hazırlar.

Tartışma başlatmak ve sürdürmek

Akademik ilerleme büyük ölçüde makaleler arasındaki diyaloğa dayanır. Bir makale, yanıt makaleleri, eleştiriler ve meta-analizlerle tartışmayı besler. Bu diyalog olmaksızın bilim, monolog olarak kalır.

Kanıtlara dayalı görüş savunmak

Makale, fikrin sezgisel ya da otoriteden bağımsız olarak gerekçelendirilmesini zorunlu kılar. Böylece okuyucuyu ikna etmek değil, okuyucuya bağımsız değerlendirme yapacak veriyi sunmak esas alınır.

Toplumsal ve kültürel işlev

Gazete ve dergi makaleleri; kamuoyu oluşturur, siyasal tartışmaları besler, kültürel belleğin korunmasına katkıda bulunur. Özellikle Osmanlı-Türk modernleşme sürecinde makale, toplumsal dönüşümun temel taşıyıcısı olmuştur.

Temel ilke: Makale yazmak, bir konuyu öğrenmekle değil; o konuda bir şey söylemekle başlar. Tez (ana sav) olmadan yazılan metin, makale değil; özet ya da derleme olmaya mahkumdur.

BÖLÜM 4

Makalenin Temel Özellikleri

Makaleyi diğer yazı türlerinden ayırt eden nitelikler şöyle sıralanabilir:

Dil ve üslup özellikleri

Akademik makale dili; açık, yalın, kesin ve teknik açıdan doğru olmalıdır. “Sanırım”, “bana göre”, “herkes bilir ki” gibi ifadeler akademik üsluba aykırıdır. Edilgen yapılar (elde edilmiştir, gösterilmiştir) nesnel görünümü pekiştirir. Bununla birlikte aşırı edilgen yapı metni ağırlaştırır; etken-edilgen denge gözetilmelidir.

Makale tarafsız dil kullanmak zorundadır; ancak bu, düşüncesizce bir ‘her iki tarafı sunalım’ tutumuna dönüşmemelidir. Yazar güçlü bir tez öne sürer, karşı görüşleri değerlendirir ve tezini kanıtlarla savunur.

BÖLÜM 5

Makalede Olmazsa Olmazlar — Yapısal Zorunluluklar

Akademik bir makalede şu unsurların tamamının yer alması beklenir:

1 Başlık: Konuyu, kapsam sınırını ve yöntemi olabildiğince kesin biçimde yansıtmalı; soru, iki nokta üst üste (yan başlık), anahtar terimler içerebilir.

2 Özet (Abstract): Akademik makalelerde 150–300 sözcük arasında; çalışmanın amacını, yöntemini, bulgularını ve sonuçlarını özetler. Okurun makaleye girmeden karar vermesini sağlar.

3 Anahtar sözcükler: 3 ila 6 terim; dizinleme ve veri tabanı aramalarında erişimi kolaylaştırır.

4 Giriş: Konuyu tanıtır, alan yazını (literatürü) özetler, araştırma açığını gösterir ve tezi / araştırma sorusunu netleştirir. Makalenin ‘rota haritası’ buradadır.

5 Ana tez / araştırma sorusu: Makalenin savunduğu özgün önerme ya da yanıt aradığı soru.

Tek, net, sınanabilir / tartışılabilir olmalıdır.

6 Yöntem (ampirik çalışmalarda): Verilerin nasıl toplandığı, hangi analiz tekniklerinin kullanıldığı açıklanır. Tekrarlanabilirdik (replicability) bu bölüme dayanır.

7 Gelişme / Analiz bölümü: Tezin kanıtlandığı bölümdür. Her paragrafın bir ana fikri vardır; örnekler, veriler, alıntılar, karşı görüşler burada işlenir.

8 Sonuç: Bulgular sentezlenir, tez yeniden (farklı bir dille) ifade edilir, çalışmanın sınırlılıkları belirtilir ve gelecekteki araştırmalar için öneriler sunulur.

9 Kaynakça: Kullanılan tüm kaynaklar belirli bir atıf biçimine (APA, MLA, Chicago vb.) göre eksiksiz listelenir.

BÖLÜM 6

Makale Yazım Süreci

İyi bir makale yazılmaz, yeniden yazılır. Aşağıdaki süreç bir yol haritası sunar; gerçek pratik çoğunlukla bu aşamalar arasında ileri-geri gider.

1. Konu sınırlandırma

Genel bir konuyla başlamak yanıltıcıdır: ‘Türk edebiyatı’ makale konusu değildir; ‘1980 sonrası Türk şiirinde özne dağılımı’ olabilir. Konu ne kadar darsa, analiz o kadar derinleşir. Araştırma sorusu veya tez geliştirene kadar okumaya devam edin.

2. Literatür taraması

Google Scholar, Web of Science, DergiPark, tez.yok.gov.tr gibi veri tabanları kullanılır. Alandaki temel metinler, tartışmalar ve boşluklar haritalanır. Not tutma sistemi (Zotero, Mendeley veya analog sistemler) bu aşamada kritik öneme sahiptir.

3. Taslak (Outline) oluşturma

Bölümler, alt başlıklar ve her paragrafın ana fikri önceden planlanır. Taslak sizi kısıtlamaz; sizi kaybolmaktan kurtarır.

4. İlk taslağı yazmak

Bu aşamada mükemmeliyetçilik düşmanınızdır. Önce yazmak, sonra düzenlemek esastır. Zorlanma yaşandığında başlangıç paragrafı değil, en iyi bildiğiniz bölümü yazın.

5. Revizyon — makro düzey

Tez hala net mi? Her paragraf tezi destekliyor mu? Bölümler mantıksal bir sıra izliyor mu?

Fazla ya da eksik bölüm var mı? Bu sorular yazıyı tümüyle yeniden kurgulatabilir.

6. Revizyon — mikro düzey

Cümle yapısı, sözcük seçimi, atıf doğruluğu, kaynakça tutarlılığı, dilbilgisi ve imla denetlenir. Yazıyı bir gün bırakıp geri dönmek (‘soğuk gözle okuma’) bu aşamayı çok daha üretken kılar. Yapay zeka araçlarıyla metin oluşturmak, gerçek anlamda düşünmeyi ve yazmayı öğrenmenizi engeller. Bu ders notunun amacı, sizi bu süreci özgün biçimde deneyimlemeniz için donatmaktır.

BÖLÜM 7

Türk Edebiyatında Makale

Türk edebiyatında makale, Batılı anlamda bağımsız bir tur olarak Tanzimat döneminde (1839–1876) filizlenmiştir. Bu tarihten önce Osmanlı geleneğinde risale, münşeat ve mektup gibi türler benzer işlevleri karşılıyordu.

Tanzimat dönemi: makalenin doğuşu (1839–1876)

İlk Türkçe gazete sayılan Tercüman-ı Ahval’in 1860’ta yayın hayatına girmesiyle makale kalıplaşmaya başladı. Şinasi bu gazetedeki yazdıklarıyla hem modern Türk nesrini hem de makaleyi kurucularından biri kabul edilir. Namık Kemal ise Hürriyet ve İbret gazetelerindeki coşkulu, siyasi makaleleriyle toplumsal dönüşümun sözcüsü oldu.

İbrahim Şinasi (1826–1871)

Türk makaleciliğinin kurucusu sayılır. Batı tarzı akılcı ve sade bir dille yazdı; Türk nesrini ağır Osmanlı Türkçesinden arındırma çabasının simgesi oldu.

Tercüman-ı Ahval ・ Tasvir-i Efkar

Namık Kemal (1840–1888)

Vatan, hürriyet, hak gibi kavramları işlediği siyasi makaleleriyle Tanzimat neslinin en etkili kalemlerinden biridir. Yazıları birçok kez sansüre uğramış, kendisi sürgüne gönderilmiştir.

İbret ・ Hürriyet gazeteleri

Servet-i Fünun ve Meşrutiyet dönemi (1896–1918)

Edebiyat eleştirisi ön plana çıktı. Ahmet Mithat Efendi çok sayıda popüler makale üretiyor, Mehmet Akif Ersoy ise İslamcı düşünce çerçevesinde sosyal eleştiri yazıyordu. Bu dönemde makalede Fransız etkisi belirginleşti.

Cumhuriyet dönemi (1923–günümüz)

Makale: Kavram, Tarih, Yontem ve Uygulama 8

Dil Devrimi (1932) ve harf reformu (1928) Türkçe akademik yazımın standardizasyonunu hızlandırdı. Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Nurullah Ataç, edebi eleştiri makalesini yüksek bir sanat düzeyine taşıdı. Üniversite reformlarından sonra (1933) akademik makale kurumsal kimliğine kavuşmaya başladı.

Önemli kaynak: Türk makale geleneğini derinlemesine incelemek isteyenler için Agah Sırrı Levend’in Türk Edebiyatı Tarihi ve Şükrü Elçin’in Türk Edebiyatında Mensur Şiir adlı çalışmaları başlangıç noktası olabilir.

BÖLÜM 9

Dünya Edebiyatında Makale

Makale türü, dünya literatüründe birbirinden farklı biçimlerde gelişmiştir. Batı geleneğinde iki temel eksen belirleyicidir: Fransız denemeci geleneği ve Anglo-Amerikan akademik gelenek.

Fransız geleneği: öznel ve felsefi makale

Michel de Montaigne’in 1580 tarihli Essais’iyle başlayan bu gelenek, makalenin kişisel deneyim, şüphe ve öz gözlemle iç içe geçmesine izin verir. Voltaire, Jean-Jacques Rousseau ve daha yakın dönemde Simone de Beauvoir bu geleneğin temsilcileridir.

Michel de Montaigne (1533–1592)

Modern makale ve deneme türünün kurucusudur. “Ben ne biliyorum?” sorusuyla başlayan şüpheciliği ve çoğulcu bakışı, Batı düşüncesini derinden etkilemiştir.

Essais (1580–1588)

---

İngiliz geleneği: siyasi ve toplumsal makale

Francis Bacon’ın 1597 tarihli Essays’i ile başlayan gelenek, Joseph Addison ve Richard Steele’in The Spectator’ına (1711) ulaşır. İngiliz geleneğinde makale; zekice bir argüman, ironik bir dil ve toplumsal gözlemle örülüdür.

George Orwell (1903–1950)

Siyasi ve edebî makaleleriyle hem gazeteciliği hem de akademik yazımı etkilemiştir. Why I Write ve Shooting an Elephant gibi metinleri, makalenin hem kişisel hem de politik olabileceğini gösterir.

Shooting an Elephant (1936) · Politics and the English Language (1946)

---

Amerikan akademik geleneği

20. yüzyıl boyunca sosyal bilimler, doğa bilimleri ve beşerî bilimlerdeki akademik makalenin standart biçimi, büyük ölçüde Amerikan üniversitelerinde (Chicago, Harvard, Columbia) şekillenmiştir. APA ve MLA atıf sistemlerinin de bu çevrelerden doğduğunu belirtmek gerekir.

---

Doğu ve Orta Asya gelenekleri

Çin’de Han Hanedanı’ndan gelen lun (değerlendirme yazısı) ve Japon zuihitsu geleneği (rastgele düşünceler), Batı makalesinden bağımsız gelişmiş özgün biçimlerdir. İslam medeniyetindeki risale geleneği ise Türk, Arap ve Fars edebiyatlarında yüzyıllar boyunca akademik argümanın taşıyıcısı olmuştur.

---

BÖLÜM 10

Kaynak Gösterme ve Akademik Etik

Makale yazımında en kritik etik yükümlülük, başkasının fikrine, verisine ya da ifadesine yapılan atfın açık ve doğru biçimde gösterilmesidir.

---

İntihal (Plagiarism) nedir?

Bir başkasına ait fikri, veriyi ya da metni kendi üretimiymiş gibi sunmak intihali oluşturur. Bu; tam kopyalamayı kapsadığı gibi, parafraz (farklı sözcüklerle yeniden ifade etme) şeklinde yapılan ve kaynak gösterilmeyen aktarımları da içerir.

---

Yaygın atıf sistemleri

• APA — Sosyal bilimler
• MLA — Beşerî bilimler
• Chicago / Turabian — Tarih, sosyal bilimler
• Vancouver — Tıp ve sağlık bilimleri
• IEEE — Mühendislik

---

Akademik etik ilkeleri

• Dürüstlük ve şeffaflık
• Tekrarlanabilirlik
• Veri uydurmama / tahrif etmeme
• Çıkar çatışması bildirimi
• Çok yazarlılıkta adillik

---

Türkiye’de Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve üniversitelerin araştırma etik kurulları, akademik dürüstlük ihlalleri için bağlayıcı yaptırımlar öngörmektedir. iThenticate ve Turnitin gibi yazılımlar, intihal tespitinde yaygın biçimde kullanılmaktadır.

BÖLÜM 11

Değerlendirme Ölçütleri ve Sık Yapılan Hatalar

Sık Yapılan Hatalar

✕ Tez yokluğu: “Bu çalışmada X konusu incelenmiştir.” gibi ifadeler bir tez değil, amaç bildirimidir. Gerçek tez, tartışılabilir bir önerme içerir.

✕ Geniş konu: Makalenin kapsamı, sunulan sayfa sayısında ayrıntılı biçimde ele alınamayacak kadar geniş tutulmaktadır.

✕ Sonuçsuz sonuç: Sonuç bölümü, girişte söylenenleri sözcük sözcük tekrar eder; yeni bir sentez ya da değerlendirme sunmaz.

✕ Anlatıcı aktarımı: Tüm bölüm boyunca kaynaklar özetlenir, yazarın kendi analizine yer verilmez.
“X’e göre…, Y’ye göre…” kalıpları art arda sıralanır.

✕ Zayıf kaynak seçimi: Wikipedia, anonim bloglar ve genel ansiklopediler birincil kaynak olarak gösterilir.

✕ Atıf tutarsızlığı: Kaynakça ve metin içi atıflar farklı sistemlere göre düzenlenir ya da birbiriyle çelişir.

---

Son Söz

İyi bir makale, iyi bir sorudan doğar. Araştırma sorunuzu geliştirmek için zaman harcamaktan çekinmeyin — bu “üretken oyalanma” değil, yazım sürecinin en önemli aşamasıdır.